Omurilik Tümörü Ameliyatı: Türler, Süreç ve Riskler

Omurilik tümörü ameliyatı, tümörün yerine ve türüne göre amacı değişen bir ameliyat grubudur. Tümör omuriliğin dışında, omuriliği saran zarın içinde ya da omuriliğin kendisinde olabilir; bu ayrım tümörün tamamen çıkarılıp çıkarılamayacağını etkiler. Küçük, değişmeyen ve hafif belirtili tümörlerde ameliyat yerine MR ile izlem de bir seçenektir.

Omurilik tümörleri yerlerine göre nasıl sınıflanır?

Tümörler üç yerde görülür: omuriliği saran zarın dışında (ekstradural), omuriliği saran zarın içinde ama omuriliğin dışında (intradural ekstramedüller) ve omuriliğin içinde (intramedüller). AANS'ye göre sıklıkları yaklaşık %55, %40 ve %5'tir.

Yer	Sık görülen türler	Not
Ekstradural (yaklaşık %55)	Çoğunlukla metastatik kanser; akciğer, meme ve prostat kanseri sık kaynaklardır	Omurga epidural metastazları en sık omurga tümörü türüdür ve kanser hastalarının %10'una kadarında görülür
İntradural ekstramedüller (yaklaşık %40)	Menenjiyom, schwannom, nörofibrom, filum terminale ependimomu	Menenjiyomlar çoğunlukla iyi huyludur ama tekrarlayabilir; nörofibromlar zamanla kötü huylu hale gelebilir
İntramedüller (yaklaşık %5)	Astrositom ve ependimom en sık görülenlerdir	Sinir hasarı olmadan tam çıkarım her zaman mümkün olmayabilir

Cleveland Clinic aynı yer dağılımını verir, ancak ayrıca omurga tümörlerinin %97'sinin metastatik olduğunu yazar. Bu farklı bir sayım biçimidir ve iki rakam birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı sayfa torakal ve lomber bölgeleri en sık yerleşim yeri olarak anar. Cancer Research UK (CRUK), omurilikte başlayan birincil tümörlerin nadir olduğunu, beyin ve omurilikte başlayan birincil tümörlerin yaklaşık %3'ünün omurilikte ortaya çıktığını ve intradural tümörlerin düşük veya yüksek dereceli olabileceğini belirtir.

Hangi belirtiler omurilik tümörünü düşündürür?

En sık belirti, geceleri yatarken artabilen ve harekete bağlı olmayan sırt veya bel ağrısıdır (AANS). Cleveland Clinic ağrıyı derin, sızlayıcı, geceleri ve zorlanmayla artan, ameliyatsız tedaviye zor yanıt veren biçimde tarif eder; bazı tümörler hiç belirti vermez.

• uyuşma veya güçsüzlük,
• ıkınmayla artan ağrı,
• yürüme güçlüğü ve düşmeler,
• idrar veya dışkı kontrolünde bozulma,
• felç ve bazen omurga deformitesi.

CRUK'a göre üst omurgadaki tümörler kolları, alt omurgadaki tümörler bacakları, bağırsağı, mesaneyi ve cinsel işlevi etkiler. Tanıda AANS, omuriliği, sinir köklerini ve tümörleri göstermek için MR'ı tercih edilen görüntüleme olarak tarif eder; BT kemiği gösterir, röntgenin tümörleri göstermedeki güvenilirliği sınırlıdır. Belirsiz durumda biyopsi, metastaz şüphesinde tüm vücut evrelemesi yapılır. Cleveland Clinic, kanserli hastada ani başlayan sırt ağrısında ilk testin röntgen olduğunu yazar.

Ameliyat mı, izlem mi: karar neye bağlı?

Karar tümörün türüne ve yerine, hastanın yaşına ve genel sağlığına bağlıdır (CRUK). Küçük, değişmeyen ve hafif belirtili tümörler seri MR ile izlenebilir (AANS, Cleveland Clinic).

Omurgada başlayan (birincil) tümörler olanaklıysa bütün olarak (en bloc) çıkarılabilir ve bu iyileşme olasılığı verebilir; omurilik içi tümörlerde ise sinir hasarı olmadan tam çıkarım her zaman mümkün olmayabilir. CRUK, tümörün olabildiğince çoğunun çıkarıldığını, bunun bazen ek tedavi gerektirmediğini ve tam çıkarım mümkün olmasa bile belirtileri azaltabileceğini yazar. Radyoterapi, geride tümör kaldıysa veya tümör yüksek dereceliyse ameliyattan sonra, tümör tekrarladığında ya da ameliyat yapılamadığında kullanılabilir; steroidler şişliği azaltır, kemoterapi sık kullanılmaz. Takipte muayene ve bazen MR yapılır (CRUK).

Metastazda cerrahi AANS'ye göre ağırlıkla belirtileri hafifletmeye yöneliktir ve genellikle beklenen yaşam süresi yaklaşık 3 ile 4 ay veya daha uzunsa, tümör radyoterapi ya da kemoterapiye direnç gösteriyorsa düşünülür. Cleveland Clinic belirtili omurga metastazı olanların %10'una kadarının ameliyatla tedavi edilebildiğini yazar; AANS, stereotaktik vücut radyoterapisinin (ışının tümöre hassas biçimde odaklanması) seçilmiş hastalarda daha iyi kontrol sağlayabileceğini ekler. AANS'nin sıraladığı ameliyat nedenleri şunlardır:

• dayanılmaz ağrı,
• omurilik basısı,
• patolojik kırığın (tümör nedeniyle zayıflamış omurun kırılması) sabitlenmesi.

Ameliyat öncesi embolizasyon (tümörü besleyen damarların kapatılması) kanamayı azaltabilir. Kırığın sabitlenmesi için omurga stabilizasyon ameliyatı, omuriliğe ani baskı için kritik omurilik ameliyatı sayfasına bakın.

Ameliyat sırasında sinir izlemi ne işe yarar?

Omurilik içi tümör ameliyatlarının çoğunda sinir izlemi (intraoperatif nörofizyolojik monitörizasyon) kullanılır; amaç sinir hasarını ameliyat sırasında fark etmektir. İki sistematik derleme, motor uyarılmış potansiyellerin (MEP) hasarı saptamada diğer yöntemlerden daha başarılı olduğunu, ancak hiçbir yöntemin ideal olmadığını bildirir.

21 çalışmalık bir meta-analizde MEP'in birleşik duyarlılığı %90 (hasarı yakalama oranı), özgüllüğü %82 idi (hasar yokken yanlış alarm vermeme oranı); duyusal uyarılmış potansiyellerde bu değerler %85 ve %72'ydi. Ameliyat sonrası yeni nörolojik kaybı olan hastalarda ameliyat sırasında MEP değişikliği görülme olasılığı yaklaşık 56 kat yüksekti. Alarm ölçütleri ve değişikliğe verilen yanıt çalışmalar arasında çok farklıydı. İkinci derleme (31 makale) MEP için duyarlılığı 0,838, özgüllüğü 0,829 buldu. Yazarların kendi serisinde yanlış alarm olduğunda çıkarılan tümör miktarı, doğru biçimde değişiklik görülmediği duruma göre anlamlı biçimde azdı (P=0,045). Yazarlar izlemin hasarı önleyebildiğini ama çıkarılan tümör miktarını da sınırlayabildiğini belirtir. Kanıt düzeyi düşüktür: ilk meta-analizdeki 21 çalışmanın 10'u sınıf III, 11'i sınıf IV olarak derecelendirildi ve yazarlar standart alarm ölçütleri için ileriye dönük çalışmalar istiyor.

Sonuçlar ve riskler hakkında hangi veriler var?

Aşağıdaki sonuçlar yalnızca omurilik içi tümörleri kapsayan tek merkezli bir seriden gelir, başka omurga tümörlerine aktarılamaz: Ekim 2001 ile Mart 2023 arasında ameliyat edilen 253 hasta (ortalama yaş 36,2; %57,7 erkek). Serinin yayımlanan özeti, bu tümörlerin birincil merkezi sinir sistemi tümörlerinin %2 ile %8'ini oluşturduğunu belirtir. Seri geriye dönük ve tek merkezli olduğu için oranlar kişisel bir öngörü gibi okunmamalıdır.

Tümör türü	Hastaların payı	Tam çıkarım	Sağkalım
Ependimal	%45,1	%82,5	5. yılda %94,8; 15. yılda %76,3
Astrositik	%35,6	%55,6	5. yılda %67,8; 10. ve 15. yılda %58,1
Hemanjiyoblastom	%11,1	%96,4	5. ve 10. yılda %88,7

Ameliyattan sonra uyuşma %74,7'den %52,2'ye, ağrı %42,2'den %25,7'ye, idrar kaçırma %23,7'den %11,6'ya geriledi; en belirgin düzelme ependimal ve astrositik tümörlerdeydi. Serinin özeti komplikasyon oranı bildirmiyor. AANS ise yetişkin olgularda komplikasyonların %14'e kadar görüldüğünü, en sık cerrahi alan enfeksiyonu, sistemik enfeksiyon ve derin ven trombozu olduğunu, steroid kullanımı gibi eşlik eden durumlarda riskin arttığını yazar.

Hangi durumlarda beklemeden başvurulmalı?

CRUK, kanserin başka bir yerden omuriliğe baskı yapmasını acil ve hızlı tedavi gerektiren bir durum olarak tanımlar. AANS'nin sıraladığı belirtiler arasında güçsüzlük, yürüme güçlüğü, idrar veya dışkı kontrolünde kayıp ve felç vardır; bunlar yeni ortaya çıkıyor veya hızla kötüleşiyorsa randevu beklemeden acil servise başvurun. Kanser öyküsü olan birinde yeni başlayan sırt ağrısı da gecikmeden hekime gösterilmelidir. Cleveland Clinic, sonucun yaşa, genel sağlığa, tümörün iyi veya kötü huylu ve birincil veya metastatik olmasına bağlı olduğunu, erken tanının genellikle daha iyi sonuç verdiğini yazar; sağkalım rakamı vermez. Zamanlama bilgisi kritik omurilik ameliyatı sayfasında, ameliyatların genel çerçevesi omurga cerrahisi sayfasındadır.

Kaynaklar

• Amerikan Nörolojik Cerrahlar Birliği (AANS): Spinal Tumors
• Cancer Research UK: Spinal cord tumours (primary)
• Cleveland Clinic: Spinal Tumors
• 253 hastalık omurilik içi tümör serisi, Cancers 2025
• Azad ve arkadaşları, omurilik içi tümörlerde sinir izlemi meta-analizi, Clinical Spine Surgery 2018
• Omurilik içi tümörlerde sinir izlemi derlemesi, World Neurosurgery 2019