Beyin ve Omurgada Endoskopik Cerrahi Nedir?

Ameliyatın küçük bir girişten sokulan ince bir görüntüleme aleti (endoskop) eşliğinde yapılması, endoskopik cerrahi demektir. Beyin ve omurgada bu yöntem beyin boşluklarının (ventrikül) içindeki işlemlerde, burundan hipofiz ameliyatında ve bazı bel fıtığı ameliyatlarında kullanılır. Kanıt her alanda aynı düzeyde değildir; bu sayfa hangi konuda ne bilindiğini ayırarak anlatır.

Endoskop beyinde ve omurgada nerelerde kullanılır?

Kaynaklarda dört kullanım alanı öne çıkıyor. Dördünde de hedefe küçük bir giriş yolundan ulaşılır, ancak amaç ve kanıt düzeyi birbirinden farklıdır.

• Üçüncü ventrikülostomi: NHS hidrosefali sayfasına göre beynin tabanında açılan bir delikle, sıkışmış beyin omurilik sıvısı (BOS) dışarı çıkıp emilebilir. Hidrosefali (beyinde sıvı birikmesi) tedavisinde şanta seçenek olarak bazen kullanılır.
• Ventrikül içi biyopsi: derin yerleşimli tümörlerden doku örneği alınır.
• Burundan hipofiz ameliyatı: hipofiz bezindeki tümöre burun yoluyla ulaşılır.
• Bel fıtığında tam endoskopik diskektomi: sinire bası yapan disk parçası çıkarılır.

Hidrosefalide üçüncü ventrikülostomi, şanta göre nasıl bir seçenek?

Randomize çalışmaları birleştiren 2023 tarihli bir meta-analiz, ikisi arasında ameliyat başarısı bakımından anlamlı fark bulmadı. Analiz, tıkanmaya bağlı (obstrüktif) hidrosefalisi olan 310 çocuk ve erişkini kapsayan beş çalışmayı topladı; bunların 163'üne endoskopik üçüncü ventrikülostomi (ETV) yapılmıştı.

Ameliyat başarısı ETV ile ventriküloperitoneal şant arasında farklı değildi (risk oranı 1,18; güven aralığı 0,77-1,82). ETV'de ameliyat sonrası enfeksiyon (risk oranı 0,11) ve tıkanma (risk oranı 0,15) daha azdı; BOS sızıntısı, kanama ve ölüm bakımından anlamlı fark yoktu. Yazarlar, beş çalışmanın üçünde yanlılık kaygısı, birinde yüksek yanlılık riski bulunduğunu belirtiyor ve ETV'nin daha iyi olduğunu doğrulamak için daha fazla randomize çalışma gerektiğini yazıyor. Hangi hastada hangisinin düşünüldüğü hidrosefalide şant kararı sayfasında ele alınıyor.

Burundan hipofiz ameliyatında endoskop ile mikroskop arasında fark var mı?

Tümörün tamamen çıkarılması üç yaklaşımda farklı değil, komplikasyon verilerinde ise bazı farklar bildirilmiş. 2021 tarihli bir ağ meta-analizi, 27 çalışmadaki 2.618 hastada üç burun yolu yaklaşımını karşılaştırdı: endoskopik burun yolu, dudak altından mikroskobik ve burundan mikroskobik ameliyat.

Toplam komplikasyon, dudak altından mikroskobik ameliyatta endoskopiye göre daha yüksekti (odds oranı 4,74; güven aralığı çok geniş, 1,03-40,14). Diabetes insipidus (vücudun su dengesinin bozulması) burundan mikroskobik ameliyatta endoskopiye göre daha sık görüldü (odds oranı 2,21). BOS sızıntısı, septum delinmesi, ölüm ve kanama bakımından fark yoktu. Yazarlar güvenlik nedeniyle endoskopiyi ilk seçenek olarak öneriyor, ancak yaklaşımların etkinliğinin benzer olduğunu da belirtiyor. Karşılaştırmadaki mikroskoplu yöntemin ne olduğu mikrocerrahi sayfasında anlatılıyor.

Hull Üniversitesi Eğitim Hastaneleri NHS Vakfı'nın hasta broşürüne göre hipofiz ameliyatlarının çoğu burundan (transsfenoidal) yapılır, genel anestezi altında yaklaşık iki saat sürer ve tümöre zaman zaman kafatası yoluyla ulaşılır. Ameliyat gerekçeleri arasında görmenin korunması, fazla hormon üretiminin durdurulması (Cushing hastalığı, akromegali, nadiren prolaktinoma) sayılıyor. Broşürde ameliyat sonrası süreç de anlatılıyor: burun tamponu birkaç gün kalır, kan testleri yaklaşık her gün yapılır ve taburculuk 3 ila 5 gün içinde beklenir. İyileşme genellikle 4 ila 6 hafta sürer; ilk 3 hafta burnu sümkürmekten ve hapşırmaktan kaçınılması istenir. Hipofiz hastalıkları ve izlem için nöroendokrin cerrahi sayfasına bakabilirsiniz.

Bel fıtığında tam endoskopik ve mikroskobik diskektomi karşılaştırması

Randomize çalışmalarda iki yöntem sinir basısını benzer ölçüde gideriyor ve hastaların bildirdiği sonuçlar karşılaştırılabilir düzeyde kalıyor. 2026 tarihli bir meta-analiz, lomber disk hernisinde (bel fıtığı) tam endoskopik ve mikroskobik diskektomiyi karşılaştıran 17 randomize çalışmayı birleştirdi: 2.238 hasta (1.070 tam endoskopik, 1.168 mikroskobik), ortalama izlem yaklaşık 14,6 ay. Yanlılık riski düşük ile orta arasında, kanıtın kesinliği orta düzeyde değerlendirildi.

Yazarlar, ağrı veya işlev kaybı bakımından endoskopik yolun tutarlı bir uzun dönem avantajı görülmediğini belirtiyor. Yöntemlerin ayrıntısı endoskopik disk cerrahisi sayfasında, mikroskobik tarafı ise mikroskobik disk cerrahisi sayfasında bulunuyor.

Ventrikül içi tümörlerde endoskopla biyopsi alınabilir mi?

Evet, derin yerleşimli ventrikül içi ve ventrikül çevresi (periventriküler) tümörlerde endoskopla doku örneği alınabiliyor. 2020 tarihli bir derleme, 50 çalışmadaki 1.951 endoskopik ve 1.912 stereotaktik olguyu taradı; endoskopik biyopsilerin yaklaşık %88'inde histolojik inceleme pozitif çıktı. Yazarların kendi 20 hastasında her biyopsi tanı verdi; sekizinde aynı ameliyatta ETV de yapıldı, iki komplikasyon (bir enfeksiyon, bir kanama) görüldü.

Aynı derlemenin özeti, bu bölgede stereotaktik iğne biyopsisinin önemli bir komplikasyon riski taşıdığını ve moleküler inceleme için yetersiz doku alma olasılığının yüksek olduğunu söylüyor; endoskopik intraventriküler biyopsi ise minimal cerrahi girişimle tanı sağlayabiliyor. Yine de yazarlar, endoskopik ve stereotaktik yöntemin literatürden doğrudan karşılaştırılamadığını, seçimin cerrahın deneyimine ve lezyonun yerine bağlı olduğunu, eşlik eden hidrosefalinin aynı ameliyatta tedavi edilebilmesinin endoskopik yolun avantajı sayıldığını yazıyor. Bu kaynaklara göre hangisinin daha güvenli veya daha doğru olduğunu gösteren doğrudan bir karşılaştırma yoktur. Ayrıntılar için endoskopik tümör biyopsisi sayfasına bakabilirsiniz.

Endoskopik yöntemlerin kanıtı nerede zayıf kalıyor?

Kanıt alanlar arasında dengesiz. Omurgada endoskopi için buradaki karşılaştırma yalnızca bel fıtığını kapsıyor, boyun ve diğer omurga hastalıklarına aktarılamaz. Beyin ve omurgadaki bütün endoskopik işlemler için tek bir genel başarı oranı da söylenemez.

• ETV karşılaştırması, bir kısmı yanlılık kaygısı taşıyan beş çalışmaya dayanıyor.
• Ventrikül içi biyopside endoskopi ile stereotaksi arasında doğrudan karşılaştırma yok.
• Hull broşürü burun yolu ameliyatının risklerini şöyle sıralıyor: burunda ağrı, tıkanıklık, koku azalması, kabuklanma ve septum delinmesi; kanama; menenjit dahil enfeksiyon; BOS sızıntısı; steroid hormon üretiminin düşmesi ve ömür boyu yerine koyma tedavisi gerekmesi; daha nadir olarak körlük, çift görme ve inme.
• Broşürdeki tek sayısal değer, herhangi bir beyin ameliyatı için ölüm riskinin 1000'de 1'in altında olduğu ifadesidir. Bu tek bir hastanenin genel bilgilendirmesidir, her ameliyata ve her hastaya genellenmemelidir.
• Buradaki rakamlar Birleşik Krallık, ABD ve uluslararası yayınlardan geliyor; Türkiye'deki ya da belirli bir merkezdeki sonuçları göstermez.

Kaynaklar

• NHS: Hydrocephalus
• Endoscopic Third Ventriculostomy versus Ventriculoperitoneal Shunt in Patients with Obstructive Hydrocephalus: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis (Asian Journal of Neurosurgery, 2023)
• Systematic review and network meta-analysis assess the comparative efficacy and safety of transsphenoidal surgery for pituitary tumor (Neurosurgical Review, 2021)
• Hull University Teaching Hospitals NHS Trust: Pituitary Surgery
• Full Endoscopic versus Microscopic Lumbar Discectomy for Lumbar Disc Herniation: A Meta-analysis of Randomized-controlled Trials (Spine, 2026)
• Role of endoscopic surgical biopsy in diagnoses of intraventricular/periventricular tumors (Acta Neurologica Belgica, 2020)