Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 03.01.2025
Belde Fıtık Patlaması Belirtileri: Ciddiye Alınması Gereken Uyarı İşaretleri
Belde fıtık patlaması denince bakılması gereken ağrının şiddeti değil, sinirlerin işlevidir. Asıl uyarı işaretleri idrar veya dışkı kontrolünde değişiklik, makat veya genital çevresinde uyuşma ve bacaklarda ilerleyen güçsüzlüktür. Bunlar varsa beklemeden acil servise gidilir; yoksa fıtıkların çoğu ameliyat gerektirmez. "Patlama" sözcüğü ise tıbbi bir tanı adı değildir.
Hangi belirtiler hemen acil servise gitmeyi gerektirir?
Mesane ve bağırsak işlevinde değişiklik, genital veya makat çevresinde uyuşma ve iki bacağı birden ilgilendiren güçsüzlük ya da his kaybı acil servis gerektirir. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) bu belirtilerde acil servise gitmeyi veya acil yardım çağırmayı öneriyor. Listelerde geçen başlıca işaretler şunlar:
- Makat, genital çevresi, kalçalar veya iç uyluklarda, yani bir eyerin değdiği bölgede uyuşma (Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi'nin hasta sitesi OrthoInfo buna eyer tipi uyuşma, saddle anesthesia diyor)
- İdrar yapmaya başlamakta zorlanma, hiç idrar yapamama veya idrarı tutamama
- Dışkıyı tutamama ya da dışkı gelmesini fark etmeme
- İki bacakta şiddetli veya kötüleşen güçsüzlük ya da uyuşma, bir veya iki bacakta his kaybı
- Siyatiğin aynı anda iki tarafta olması
- Cinsel işlevde bozulma (Amerikan Nörolojik Cerrahlar Birliği, yani AANS, bunu aynı listede sayıyor)
- Ciddi bir kazanın ardından başlayan bel ağrısı
AANS, idrar yapamamanın (üriner retansiyon) bu tabloda en sık görülen belirti olduğunu yazıyor. Belirtilerin her zaman bir anda başlaması da gerekmiyor; OrthoInfo yavaş gelişebildiklerini belirtiyor.
Kauda ekina sendromu nedir ve neden bu kadar acil sayılır?
Kauda ekina sendromu, bel omurgasının alt ucunda bacakları, mesaneyi ve bağırsağı yöneten sinir demetinin sıkışmasıdır. AANS en sık nedenin büyük bir bel fıtığı olduğunu, tümör, enfeksiyon, darlık, şiddetli yaralanma ve omurga içi kanamanın da yol açabildiğini bildiriyor. OrthoInfo bunu nadir görülen bir cerrahi acil durum olarak tanımlıyor.
Aciliyetin nedeni, baskının hızla kaldırılmamasının sonuçları. OrthoInfo, tedavi edilmezse kalıcı felç, mesane ve bağırsak kontrolünde bozulma, cinsel duyu kaybı ve süregelen ağrı gelişebildiğini yazıyor. Hemen tedaviye rağmen herkes tam iyileşmeyebilir, ama erken tedavi daha iyi sonuç veriyor. AANS ise belirtilerin başlangıcından sonraki 48 saat içinde yapılan tedavinin belirgin avantaj sağladığını, daha geç ameliyat olanların da düzelebildiğini belirtiyor. Kuzey Amerika Omurga Derneği'nin (NASS) 2012 kılavuzu ise belirti süresinin fıtığa bağlı kauda ekina sendromunda sonucu nasıl etkilediği konusunda yeterli kanıt bulamıyor. Bu yüzden 48 saat beklemek için bir pay sayılmamalı; kurumların birleştiği nokta, belirti fark edilince beklemeden başvurmaktır.
AANS mesane iyileşmesinin bacak iyileşmesinden geç kalabildiğini ve yıllarca sürebildiğini, sendromun nadir olması nedeniyle uzun dönem verisinin sınırlı olduğunu da söylüyor. Yani tablo ciddi, ama bel fıtığı olan çoğu kişinin karşılaşacağı bir durum değil.
Başka hangi belirtiler hızlı değerlendirme gerektirir?
Yukarıdaki listede olmayan bazı durumlarda da normal randevu sırası beklenmemelidir. AANS belirgin bacak veya kol güçsüzlüğünü, yayılmış (metastatik) kanser öyküsünü, sinir kökü belirtisiyle birlikte görülen ateşi ya da yakın tarihli önemli enfeksiyonu ve düşme veya yaralanma sonrası başlayan ağrıyı acil değerlendirme ve görüntüleme gerektiren durumlar arasında sayıyor.
NHS ayrıca şu durumlarda genel hekime başvurmayı öneriyor:
- Ağrı kesiciler yardımcı olmuyorsa
- Ağrı birkaç hafta sonra hâlâ düzelmiyorsa
- Çok yüksek ateş, nedeni açıklanamayan kilo kaybı veya sırtta şişlik varsa
- Ağrı geceleri daha kötüyse
Çok şiddetli ağrı tek başına acil işaret midir?
Acil listelerinde ağrının şiddeti tek başına yer almıyor; listeler sinir işlevine bakıyor. Yine de dayanılmaz ağrı bir hekim değerlendirmesini gerektirir ve ağrı kesicilere rağmen sürüyorsa NHS genel hekime başvurmayı öneriyor.
Şiddetli ağrıda NHS başta dinlenmeyi kabul ediyor, ardından hafif harekete olabildiğince erken dönmeyi öneriyor. AANS'nin ameliyat adaylığı ölçütleri arasında bacak ağrısının normal etkinlikleri sınırlaması ve ilaç ile fizik tedavinin yetersiz kalması yer alıyor; bunlar acil servis ölçütü değil, planlı değerlendirme ölçütleridir.
Acil bir işaret yoksa ne beklenebilir?
Çoğu kişide belirtiler zamanla geriler. AANS fıtıkların çoğunun ameliyat gerektirmediğini, siyatik belirtilerinin yaklaşık 10 kişiden 9'unda düzeldiğini ve bunun birkaç günden birkaç haftaya kadar sürebildiğini bildiriyor. NHS siyatiğin genellikle birkaç hafta ile birkaç ay arasında düzeldiğini, ama daha uzun sürebileceğini ve daha önce geçirenlerde geri dönebileceğini ekliyor.
Belirtiler dört haftadan uzun sürerse AANS bir omurga uzmanına, örneğin beyin ve sinir cerrahına yönlendirmeyi öneriyor. Bu dönemde neler yapılabileceği için Bel Fıtığında İlk 6 Hafta yazısına, seçeneklerin kanıt düzeyi için Ameliyatsız Bel Fıtığı Tedavisi yazısına bakılabilir. Fıtığın genel tanı ve tedavi çerçevesi Bel Fıtığı Tedavisi sayfasında yer alıyor.
Acil servise gidilirse ne beklenir?
Ekip önce muayene yapar ve görüntüleme isteyebilir. AANS bu işaretlerde acil değerlendirme ve görüntüleme öneriyor; OrthoInfo ve AANS kauda ekina sendromunda genellikle acil ameliyatı, yani sinirler üzerindeki baskının hemen kaldırılmasını öneriyor.
Ameliyat kararı her bulgu için aynı netlikte değil. NASS 2012 kılavuzu fıtığa bağlı kas gücü kaybında acil ameliyat için lehte ya da aleyhte öneri verebilecek kadar kanıt bulamıyor. Bu yüzden karar muayene ve görüntülemeyle verilir; hangi durumlarda ameliyatın düşünüldüğü Bel Fıtığı Ne Zaman Ameliyat Gerektirir? yazısında anlatılıyor. Belirtilerin ne zaman başladığını, hangi bölgenin etkilendiğini ve idrar ile dışkı düzeninde değişiklik olup olmadığını söyleyebilmek değerlendirmeyi kolaylaştırır. Tablonun tıbbi anlamı ve ekstrüzyon ile sekestrasyon gibi terimler için Belde Fıtık Patlaması Nedir? yazısı var.
Kaynaklar
- Sciatica, NHS
- Slipped disc, NHS
- Cauda Equina Syndrome, American Association of Neurological Surgeons
- Cauda Equina Syndrome, OrthoInfo (American Academy of Orthopaedic Surgeons)
- Herniated Disc, American Association of Neurological Surgeons
- NASS Evidence-Based Clinical Guidelines: Diagnosis and Treatment of Lumbar Disc Herniation with Radiculopathy (2012)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş
İlgili tedavi sayfası: Bel Fıtığı