Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 01.11.2026

Pediatrik Nöroşirürji: Çocuklarda Beyin ve Omurga Cerrahisi

Bebeklik ve çocukluk çağında beyni, omuriliği ve kafatasını ilgilendiren hastalıkların cerrahi yönü, pediatrik nöroşirürjinin (çocuk beyin ve sinir cerrahisi) alanına girer. Hidrosefali, spina bifida, kraniyosinostoz, beyin tümörleri ve kafa travması başlıca konulardır. Bu yazı genel bilgi verir; belirli bir çocuk için karar, o çocuğu muayene eden ve çocuk hastalarla çalışan ekibe aittir.

Çocuklarda cerrahi hangi hastalıklarda gündeme gelir?

Beş başlık öne çıkıyor ve her birinde cerrahinin rolü farklıdır. Aşağıdaki tablo bunları kısaca karşılaştırır.

Bebekte ve çocukta hidrosefali nasıl fark edilir?

Hidrosefalide BOS birikimi basıncı artırır ve NHS'e göre tedavi edilmezse beyne zarar verip ölümcül olabilir. Doğuştan hidrosefali spina bifida veya annedeki kabakulak ve kızamıkçık gibi enfeksiyonlarla ilişkilendirilebiliyor; sonradan gelişen biçimleri ağır kafa travması ya da beyin tümörü gibi nedenlere bağlı olabiliyor.

Hydrocephalus Association (Hidrosefali Derneği) ailelere yaşa göre farklı işaretler veriyor. Bebekte başın beklenenden hızlı büyümesine, bıngıldağın gerginleşip kabarmasına, kusmaya, belirgin halsizliğe ve gözlerin aşağı kayar gibi durmasına ("gün batımı" bulgusu) dikkat edilir. Daha büyük çocukta baş ağrısına bulantı, kusma, görme sorunları, iştahsızlık veya denge kaybı eşlik edebilir; kişilik değişikliği, gelişimde gecikme ve okul başarısının düşmesi de işaret olabilir. Dernek, ABD'de her yıl yaklaşık 770 bebekten birinde hidrosefali geliştiğini bildiriyor.

NHS'e göre olağan tedavi şanttır. Endoskopik üçüncü ventrikülostomi derneğe göre daha çok 2 yaşın üzerinde ve sıvı akışının tıkandığı durumlarda, koroid pleksus koterizasyonu (BOS üreten dokunun yakılması) eklenen biçimi ise daha çok 2 yaşın altındaki bebeklerde kullanılıyor. Doğuştan hidrosefali öğrenme, konuşma, hafıza, dikkat, görme ve koordinasyonda kalıcı güçlüklere ve epilepsiye yol açabilir (NHS); bunların oranı için rakam verilmiyor. Karar basamakları hidrosefalide şant kararı, şantla yaşam ise ventriküloperitoneal şant sayfasında anlatılıyor.

Spina bifidada ameliyat ne zaman yapılır?

Açık spina bifida, omurilik veya çevre dokusunun omurgadaki bir açıklıktan dışarı çıktığı, kapalı biçimlere göre daha az görülen ama genellikle daha ciddi bir durumdur. NHS'e göre omurgayı kapatan ameliyat doğumdan önce (genellikle 26. haftadan önce) ya da doğumdan sonraki yaklaşık 48 saat içinde yapılabilir; bu ameliyat daha fazla hasarı önler, ancak var olan sinir hasarını geri çevirmez.

• Risk etkenleri arasında gebelikte düşük folik asit veya B12 vitamini, yakın akrabada spina bifida ve gebelikte kullanılan bazı ilaçlar (NHS sodyum valproat ve karbamazepini örnek veriyor) sayılıyor. Bu ilaçları kullanıyorsanız kendi başınıza bırakmayın, gebelik planınızı hekiminizle konuşun.
• Açık spina bifida 20. hafta taramasında akla gelebilir.
• Hidrosefali sık görülür ve genellikle ömür boyu kalan bir şantla tedavi edilir; şant bozulursa veya enfekte olursa değiştirilmesi gerekebilir.
• Olası sorunlar bacaklarda güçsüzlük veya felç, idrar ve bağırsak kontrolünde sorun, hidrosefaliye bağlı öğrenme güçlüğü, his kaybı ve skolyozdur.

NHS sayısal veri vermiyor; açık spina bifidalı çoğu kişinin erişkinliğe ulaştığını ve dolu bir yaşam sürebildiğini, birçoğunun hareket ve günlük yaşamda desteğe ihtiyaç duyduğunu belirtiyor.

Bebekte baş şekli neden önemli olabilir?

Kraniyosinostoz, bebeğin kafatasının düzgün büyümediği ve başın alışılmadık bir şekil aldığı seyrek bir durumdur ve NHS'e göre genellikle ameliyatla tedavi edilir. İşaretler uzun ve dar bir baş, sivri veya üçgen alın, bir tarafın düz ya da çıkıntılı olması ve bıngıldağın 1 yaşından önce kapanmasıdır. Sagittal, koronal, metopik ve lambdoid türlerin yanında birden çok dikişi tutan sendromik biçim vardır.

İngiltere'de çocuklar dört uzman merkezden birine yönlendirilerek röntgen veya tarama gibi tetkiklerden geçiyor. Bazı olgular yalnızca izleniyor. Ameliyat genel anestezi altında, başın üstünden kesiyle yapılıyor; kafatası parçaları yeniden şekillendirilip sabitleniyor ve yatış en çok bir hafta kadar sürüyor. Bazı olgularda endoskopik ameliyat ve ardından şekillendirici (kalıp) kask mümkün olabiliyor. Bazı türlerde baş şekli ameliyatla tam düzelmeyebiliyor. Bazı türler uzun dönemde öğrenme, işitme veya görme sorunlarına yol açabiliyor; kontroller başta sık yapılıyor, yaş ilerledikçe seyrekleşiyor. Ameliyatın hangi yaşta yapılacağı ve riskleri için genel bir rakam verilemiyor, bunları çocuğunuzu izleyen uzman ekibe sorun.

Çocukluk çağı beyin tümörlerinde cerrahi ne yapar?

Cerrahi çoğu kez hem tanı hem tedavi basamağıdır, ancak tek başına yeterli olmayabilir. Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI) hasta sayfası medulloblastomu beyincikte hızlı büyüyen, çocuklarda en sık görülen merkezi sinir sistemi embriyonal tümörü olarak tanımlıyor. Çocuklardaki bu tümörlerin çoğu kötü huyludur ve BOS yoluyla yayılabilir.

Tanıda kontrastlı beyin ve omurga MR'ı, BOS'ta tümör hücresi aramak için lomber ponksiyon ve çoğu kez ameliyat sırasında alınan biyopsi ile moleküler inceleme kullanılıyor. Cerrahi güvenle çıkarılabilen kadar tümörü almayı amaçlıyor ve genellikle kemoterapi, radyoterapi ya da ikisi izliyor; plan yaşa (3 yaş ve altı veya daha büyük) ve risk grubuna bağlı. Gidişat tümör tipine, yerleşime, yayılıma, ameliyat sonrası kalan tümöre ve genetik özelliklere göre değişiyor; nükslerin çoğu 3 yıl içinde görülüyor. Geç etkiler arasında büyüme, tiroid, kalp ve işitme sorunları, öğrenme ve hafızada değişiklik, ikinci kanserler ve ameliyat veya ışın sonrası serebellar mutizm sendromu (konuşma, yutma ve dengede gecikmiş sorunlar, kişilik değişikliği) sayılıyor. Yetişkin tümör cerrahisinin genel çerçevesi için nöroonkolojik cerrahi sayfasına bakılabilir.

Çocukta hangi belirtilerde hemen sağlık kuruluşuna gidilmeli?

Kafa travmasından sonra bilinç kaybı, nöbet, yüksekten düşme veya yüksek hızlı çarpma varsa acil yardım istenmelidir (Türkiye'de 112). NHS'in kafa travması sayfası şu durumlarda acil yardım çağırmayı öneriyor:

• Çocuğunuz bayıldı ve uyanmıyor ya da uyanık kalamıyor.
• Nöbet geçirdi.
• 1 metreden veya 5 basamaktan yüksekten düştü ya da trafik kazası gibi yüksek hızlı bir çarpma yaşadı.
• Görmesi veya işitmesi bozuldu, kulağından ya da burnundan berrak sıvı veya kan geliyor, kulak arkasında morluk var.
• Yeni uyuşma veya güçsüzlük var; yürümekte, dengede, anlamakta ya da konuşmakta zorlanıyor.
• Yarada yabancı cisim var ya da kafatasında çökme görülüyor.
• Bir yaşın altındaki bebeğin başında morluk, şişlik veya geniş kesi var.
• Huysuzluk gibi bir davranış değişikliği var.

Bu liste tüm yaşlar için hazırlanmıştır, çocuklara özel değildir; kararsız kalırsanız çocuğunuzu acil servise götürün. Travmadan sonra kusma veya baş dönmesi olursa da gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Kafa travması ayrıntıları için beyin travması cerrahisi sayfasına bakılabilir.

Travma olmadan da acil değerlendirme gerekebilir. Bebekte bıngıldak gergin ve kabarıksa, baş hızla büyüyorsa, çocuk tekrar tekrar kusuyorsa, uyandırmakta güçlük çekiyorsanız ya da nöbet geçirdiyse aynı gün acil servise başvurun; çocuğun şantı varsa bu işaretler şant sorununu gösterebilir.

Başka işaretler de değerlendirme gerektirir: medulloblastomda denge kaybı, yürüme güçlüğü, konuşma bozukluğu, sabahları baş ağrısı veya kusmadan sonra azalan baş ağrısı, çift görme, nöbet ve olağandışı uykululuk; bebeklerde huzursuzluk, yavaş büyüme, beslenme güçlüğü, gelişim basamaklarının geç kazanılması veya başın büyümesi bildirilmiş. Bu işaretler tek başına tanı koydurmaz ama çocuğun bir hekim tarafından değerlendirilmesini gerektirir.

Kaynaklar

• NHS: Hydrocephalus
• Hydrocephalus Association: About Hydrocephalus
• NHS: Spina bifida
• NHS: Craniosynostosis
• National Cancer Institute: Childhood Medulloblastoma and Other Central Nervous System Embryonal Tumors Treatment (PDQ), Patient Version
• NHS: Head injury and concussion