Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 07.02.2025

Boyun Fıtığı Nedir? Anatomisi ve Oluşum Süreci

Boyun fıtığı, boyun omurları arasındaki yumuşak diskin dışarı doğru taşması ve çoğu zaman bir sinir köküne baskı yapmasıdır. İngiltere sağlık hizmeti NHS, taşan diskin ancak bir sinire bastığında ağrı yaptığını, birçok kişide ise hiç belirti olmadığını yazıyor. Disk yaşla birlikte yavaş yavaş yıpranabileceği gibi bir yaralanmayla da fıtıklaşabilir. Bu sayfa oluşum sürecini ve görüntüdeki bulgunun anlamını anlatıyor.

Boyun fıtığı nasıl oluşur?

İki ayrı yol anlatılıyor: yıllara yayılan aşınma ve ani bir zorlanma. Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi'nin hasta sitesi OrthoInfo'ya göre yaşlılarda olağan neden yaşa bağlı aşınmadır (spondiloz): diskler su ve yükseklik kaybeder, kemik çıkıntıları sinirin omurgadan çıktığı aralığı daraltır. Gençlerde ise çoğunlukla ani bir yaralanmayla disk fıtıklaşır, bazen hiçbir yaralanma bulunamaz.

• Aşınma yolu: Amerikan Nörolojik Cerrahlar Birliği'ne (AANS) göre diskler kurur ve fıtıklaşır, kemikler ve bağlar kalınlaşır, kemik çıkıntıları sinir köklerine baskı yapabilir.
• Zorlanma yolu: OrthoInfo fıtıklaşmanın sıklıkla kaldırma, çekme, eğilme veya dönme sırasında olduğunu yazıyor. AANS, ağır bir boyun yaralanmasının disk fıtığına, whiplash'e (ani ileri geri sallanma yaralanması) veya omur ve bağ hasarına yol açabileceğini belirtiyor.
• Günlük etkenler: NHS, yaşlanmanın yanında çok zorlayıcı egzersizi ve ağır yükleri yanlış teknikle kaldırmayı da disk kaymasının olası nedenleri arasında sayıyor.

Bir tetikleyici olay çoğu kişide bulunmuyor. ABD'nin Rochester kentindeki nüfus tabanlı çalışmada (Radhakrishnan ve arkadaşları, 1976 ile 1990) sinir kökü sıkışması olan 561 kişinin yalnızca %14,8'inde belirtilerden önce fiziksel efor veya travma öyküsü vardı. Bu, olguların büyük bölümünde belirgin bir olayın hatırlanmadığı anlamına geliyor. Hastaların ortalama yaşı yaklaşık 48, yaş aralığı 13 ile 91'di ve belirtiler tanı konmadan önce ortanca 15 gündür sürüyordu.

Fıtık, kireçlenme ve kanal darlığı aynı şey mi?

Hayır, ama aynı yaşlanma sürecinin parçaları olabilirler. Fıtık, diskin taşmasıdır. NHS boyun kireçlenmesini (servikal spondiloz) boyun kemikleri ve disklerinin yaşa bağlı aşınması olarak tanımlıyor, 40 yaş üzerinde sık olduğunu ve çoğu zaman belirti vermediğini ekliyor. Kanal darlığı (stenoz) omurilik kanalının daralmasıdır. AANS bunun en sık nedeninin yaşlanma olduğunu, disk fıtığının ve kemik çıkıntılarının da bu daralmaya katkıda bulunduğunu yazıyor.

Ayrım önemli, çünkü belirtiler farklı. NHS kireçlenmenin tipik belirtilerini gelip giden boyun ve omuz ağrısı veya sertliği ile ensede başlayan baş ağrısı olarak veriyor. Sinir kökü sıkışmasında ise ağrı boyundan kola iner. Daralma omuriliği etkilediğinde AANS'nin saydığı belirtiler arasında dengesiz yürüme, el becerisinde azalma ve nesneleri düşürme de var. Bu tablo için servikal dar kanal sayfasına bakabilirsiniz.

Aynı Rochester çalışmasında bu 561 kişinin yalnızca %21,9'unda doğrulanmış bir disk çıkıntısı bulundu, %68,4'ü spondiloz, disk hastalığı veya ikisiyle ilişkiliydi. Yani kola yayılan ağrının her zaman bir disk fıtığından kaynaklandığı söylenemez.

Fıtık boyunda hangi bölgelerde görülür?

Belirti veren sinir kökü sıkışmalarında en sık etkilenen kök C7, ardından C6'dır (Radhakrishnan). "C" boyun (servikal) omurlarını, sayı ise yukarıdan aşağı sırasını gösterir. Düzey düzey kol bulguları servikal disk hernisi yazısında tablo olarak veriliyor.

Görüntüleme verisi de benzer bir dağılım gösteriyor. Nakashima ve arkadaşlarının 20 ile 70 yaş arası 1.211 belirtisiz gönüllüde yaptığı MR çalışmasında omurilik basısı en sık C5-C6 (%41) ve C6-C7 (%27) düzeylerinde saptandı. Bası çoğunlukla tek (%58) veya iki düzeyde (%38) idi. İki veri aynı şeyi ölçmüyor: biri belirti veren sinir köküne, öteki belirtisiz kişilerdeki omurilik basısının düzeyine bakıyor.

Görüntüde fıtık görmek her zaman hastalık demek midir?

Hayır. Aynı Nakashima çalışmasında belirtisiz gönüllülerin %87,6'sında disk çıkıntısı vardı ve sıklık, şiddet ve etkilenen düzey sayısı yaşla artıyordu. 20'li yaşlarda bile erkeklerin %73,3'ünde, kadınların %78,0'inde disk çıkıntısı görüldü. Omurilik basısı %5,3'te, omurilikte sinyal değişikliği %2,3'te saptandı ve ikisi de esas olarak 50 yaşından sonra arttı.

OrthoInfo da orta yaş ve üzerindeki kişilerin yaklaşık yarısında belirti vermeyen aşınmış disk veya sıkışmış sinir bulunduğunu yazıyor. Bu nedenle MR raporundaki "fıtık" sözcüğü tek başına belirtileri açıklamaz; bulgunun şikayet ve muayeneyle uyuşması gerekir. Tanı ve değerlendirme sürecini boyun fıtığı tedavisi sayfası özetliyor.

Oluşumunda hangi etkenler anılıyor?

Yaş, aile öyküsü ve önceki yaralanma kaynaklarda geçen etkenlerdir. NHS, boyun kireçlenmesinde riskin önceki bir boyun yaralanmasından sonra ve ailede aynı hastalık varsa arttığını yazıyor. Yaşın ve kalıtımın ayrıntıları için genetik ve yaşın etkisi yazısına bakabilirsiniz.

AANS hasta sayfası ayrıca yaralanmayı, kötü duruşu ve artriti dejenerasyon nedenleri arasında sayıyor. Duruşun boyun fıtığı riskini ne kadar değiştirdiği ise net değil. Masa başı çalışma gibi günlük etkenler için hangi verinin bulunduğu ofis ortamı yazısında ayrı olarak ele alınıyor.

Hangi belirtiler beklemeden hekime başvurmayı gerektirir?

NHS'ye göre ani başlayan şiddetli ya da hızla kötüleşen boyun ağrısı, kolda veya bacakta ağırlık ya da güçsüzlük ve boyun veya kol ağrısıyla birlikte kolda karıncalanma acil hekim değerlendirmesi gerektirir. Aşağıdakilerde ise NHS acil yardım çağrılmasını öneriyor; 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:

• Yeni başlayan yürüme güçlüğü
• İdrar veya dışkı kontrolünün kaybı
• Ani koordinasyon kaybı, örneğin gömlek düğmelemekte
• Yüzde düşme, iki kolu birden kaldıramama veya konuşma güçlüğü

Ellerde yeni beceriksizlik, nesneleri düşürme ve dengesiz yürüme de omurilik basısının işareti olabilir (AANS); bunlar yeni başladıysa randevu beklemeyin. Boyun ameliyatı geçirdiyseniz nefes güçlüğü de acil başvuru gerektirir.

Kaynaklar

• OrthoInfo (AAOS): Cervical Radiculopathy (Pinched Nerve)
• AANS: Cervical Spine
• NHS: Slipped disc
• NHS: Cervical spondylosis
• Spine: Abnormal findings on magnetic resonance images of the cervical spines in 1211 asymptomatic subjects
• Brain: Epidemiology of cervical radiculopathy. A population-based study from Rochester, Minnesota, 1976 through 1990