Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 06.12.2025
Parkinson’da İlaçların Yetersiz Kaldığı Noktada Beyin Pili Çözümü
Parkinson hastalığında cerrahi, ilaçlara rağmen süren hareket dalgalanmalarında (ilacın etkisinin azaldığı "off" saatleri) veya diskinezide (istem dışı kıvranma hareketleri) gündeme gelir. Seçenekler derin beyin stimülasyonu (beyin pili), pallidotomi gibi lezyon yöntemleri ve odaklanmış ultrasondur. Uluslararası Parkinson ve Hareket Bozuklukları Derneği'nin (MDS) incelemeleri iki taraflı DBS'yi yararlı buluyor, ancak 2018 incelemesi hastalığın ilerleyişini geciktiren bir müdahale bulamadı.
Cerrahi ne zaman gündeme gelir, uzmana ne zaman başvurulur?
Parkinson Vakfı'na göre DBS, ilaçlar yetmediğinde hareket belirtilerini kontrol etmeye yardım eder. MDS'nin 2025 incelemesi levodopa kullanan kişilerde 102 randomize çalışmayı değerlendirdi ve cerrahiyi motor dalgalanmalar için gelişmiş ilaç tedavilerinin yanında bir seçenek olarak yerleştiriyor. Sürekli bağırsak levodopa infüzyonu ve sürekli deri altı apomorfin, muhtemelen etkili bulunan ilaç tedavileri arasında.
Vakfın sayfası, tek bir hasta kuruluşu kaynağı olarak, aday özelliklerini şöyle sıralıyor:
- Uzman tarafından doğrulanmış tanı ve levodopadan bir miktar yarar
- İlaç ayarlarına rağmen süren "off" süresi veya ilaç yan etkileri, ya da ilaca yanıt vermeyen tremor
- Ciddi ruh hali, ruh sağlığı veya bilişsel sorun bulunmaması
- Ameliyata uygun genel sağlık ve iyileşmede destek
Sayfa yaş sınırı vermiyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) 2016'daki onayı, vakfa göre, en az dört yıllık tanısı olan ve hareket belirtileri ilaçla yeterince kontrol edilemeyen daha erken evre hastaları kapsıyor. Bu özellikler sizde varsa, ilaç ayarlarını yapan nörologla cerrahi değerlendirmeyi konuşmak için somut nedenler var. Ameliyat öncesi değerlendirme belirti ve bilişsel muayeneyi, MR veya BT'yi içerir. Cihazın yapısı ve ameliyat aşamaları derin beyin stimülasyonu sayfasında, hastalığın genel tedavisi Parkinson tedavisi sayfasında anlatılıyor.
Parkinson'da hangi cerrahi yöntemler kullanılıyor?
Üç yöntem ailesi öne çıkıyor. Parkinson Vakfı hedef seçiminin belirtilere ve hedeflere bağlı olduğunu, DBS için globus pallidus internus (GPi), subtalamik çekirdek (STN) ve ventral intermediyer çekirdeğin kullanıldığını yazıyor.
| Yöntem | Ne yapar | Derecelendirme ve onay |
|---|---|---|
| İki taraflı STN DBS | Subtalamik çekirdeğe elektrot, göğüste pil | MDS 2018: motor dalgalanma ve diskinezi için klinik açıdan yararlı. MDS 2025: motor dalgalanmalar için etkili |
| İki taraflı GPi DBS | Globus pallidus internus'a elektrot, göğüste pil | MDS 2018: klinik açıdan yararlı. MDS 2025: muhtemelen etkili |
| Pallidotomi | Globus pallidus'un ısıyla tahrip edilmesi (lezyon) | MDS 2025: muhtemelen etkili. FDA 2021: odaklanmış ultrasonla tek taraflı pallidotomi onaylı |
| Odaklanmış ultrason talamotomisi | Talamusta tek taraflı lezyon | FDA: tremor baskın Parkinson için Aralık 2018'de onaylı, 30 yaş ve üzeri |
MDS 2025 özeti odaklanmış ultrasonu ve talamotomiyi derecelendirmiyor, MDS 2018 özeti ise pallidotomi, talamotomi ve odaklanmış ultrasondan hiç söz etmiyor. Radyofrekansla lezyon yapma burada ayrıca değerlendirilemiyor. DBS ile odaklanmış ultrasonu doğrudan karşılaştıran bir çalışma da aktarılamıyor; ikisi arasındaki seçimi uzmanınızla konuşun.
Randomize çalışmalar DBS için ne gösterdi?
İki randomize çalışma da 10 yıldan eski ve altı aylık karşılaştırmalı; aktarılanlar yayınların özet metnine dayanıyor. İkisi de DBS'nin hem yararını hem ciddi riskini gösteriyor:
- Weaver ve arkadaşları (JAMA, 2009): ilaçsız halde Hoehn ve Yahr ölçeğinde (hastalık evresi ölçeği) evre 2 veya üzeri 255 kişiden 121'ine iki taraflı DBS (60 STN, 61 GPi), 134'üne optimize ilaç tedavisi uygulandı; %25'i 70 yaş ve üzeriydi. Rahatsız edici diskinezi olmadan "on" süresi DBS grubunda günde ortalama 4,6 saat arttı, ilaç grubunda artmadı (fark 4,5 saat; %95 güven aralığı 3,7 ile 5,4). Anlamlı motor düzelme (5 puan veya üzeri) %71'e karşı %32'de görüldü. Yaşam kalitesi toplam ölçekte ve sekiz alanın yedisinde düzeldi.
- Deuschl ve arkadaşları (NEJM, 2006): 75 yaşın altında, ileri evre ve ağır motor komplikasyonlu 156 kişide STN uyarımı artı ilaç ile yalnız ilaç, eşleştirilmiş çiftler halinde karşılaştırıldı. Yaşam kalitesi (PDQ-39) 78 çiftin 50'sinde uyarım lehineydi (ortalama 9,5 puan), ilaçsız motor şiddet (UPDRS-III, hareket belirtileri ölçeği) 78 çiftin 55'inde daha iyiydi (ortalama 19,6 puan).
Zarar tarafı aynı belgelerde yazılı. Weaver çalışmasında en az bir ciddi istenmeyen olay 49 DBS hastasında ve 15 ilaç hastasında görüldü; 39 olay ameliyatla ilişkiliydi, beyin kanamasından bir ölüm oldu ve bazı bilgi işleme alanlarında küçük bilişsel gerilemeler saptandı. Deuschl çalışmasında ciddi istenmeyen olaylar uyarım grubunda %13, ilaç grubunda %4 bulundu ve ölümcül bir beyin içi kanama bildirildi. Toplam istenmeyen olaylar ise ilaç grubunda daha sıktı (%64'e karşı %50, fark anlamlı değil). Weaver'ın yazarları, 6. ayda DBS'nin ilaçtan daha etkili ama ciddi istenmeyen olay riskini artıran bir yöntem olduğu sonucuna vardı.
Odaklanmış ultrason nedir, kimlere uygulanabilir?
FDA, MR eşliğinde odaklanmış ultrason cihazını 29 Ekim 2021'de tek taraflı pallidotomi için onayladı. Onay kapsamı, ilaca dirençli orta ila ağır motor komplikasyonları olan, 30 yaş ve üzeri ileri evre idiyopatik (nedeni bilinmeyen) Parkinson hastalarıdır ve tedavi ilaca ek olarak uygulanır. Aynı cihaz daha önce tek taraflı talamotomi için esansiyel tremorda (2016, 22 yaş ve üzeri) ve tremor baskın Parkinson'da onay almıştı. Tremor tarafı için esansiyel tremor tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Onay, 19 merkezde 94 kişiyle yapılan, 3'e 1 oranında randomize, sahte işlem kontrollü, çift kör bir çalışmaya dayanıyor. Üçüncü ayda yanıt verenler odaklanmış ultrasonda %68,6 (67 kişiden 46), sahte işlemde %33,3 (24 kişiden 8) idi (olasılık oranı 4,4). Veri kesiminde birincil analize yalnızca 91 hasta girebilmişti (kaydedilen 166 kişinin %54,8'i), bu da sonucun kesinliğini sınırlıyor.
Güvenlik verileri şöyle: tedavi grubunda 43 hastada (%63,2) 131 istenmeyen olay, sahte işlem grubunda 12 hastada (%50) 18 olay görüldü ve tedavi grubundaki olayların %91'i hafif veya orta düzeydeydi. Tedavi grubunda 10 hastada (%14,7) 15 ciddi olay bildirildi, bunlardan yalnızca pulmoner emboli (akciğer damarında pıhtı) cihazla ilişkili sayıldı. Pallidotomiyle ilişkili olaylar arasında konuşma bozukluğu (68 hastadan 2'si), hıçkırık, yüzde düşüklük ve denge sorunu var; ciddi olaylar arasında subdural kanama (beyin zarı altına kanama), inme ve düşme de yer aldı. Kontrendikasyonlar (uygulanmaması gereken durumlar) şunlar:
- Kalp pili gibi MR uyumlu olmayan implantlar, gebelik
- İleri böbrek hastalığı, kararsız kalp durumu veya şiddetli hipertansiyon
- Anormal kanama veya bir ay içinde antikoagülan kullanımı
- Beyin damar hastalığı veya beyin tümörü
- Tedavi sırasında hareketsiz yatamama (ortalama süre yaklaşık 1 saat 56 dakika)
- Tarama BT'sinde kafatası yoğunluk oranının 0,45 veya altında olması, kararsız psikiyatrik hastalık
Ameliyat Parkinson'u durdurur mu, neleri değiştirmez?
Hayır, böyle bir etki gösterilmiş değil. MDS'nin 2018 incelemesi 31 Aralık 2016'ya kadar yayımlanan birinci düzey çalışmaları tarayıp 143 yeni çalışma ekledi. Cerrahi müdahaleler arasında yalnızca iki taraflı STN ve GPi DBS'yi derecelendirdi ve hastalığın ilerlemesini önleyen veya geciktiren klinik açıdan yararlı bir müdahale bulamadı. Derecelendirilen yarar motor dalgalanmalar ve diskinezi içindir.
Parkinson Vakfı, DBS'nin ameliyat öncesinde levodopayla düzelmeyen ruh hali, enerji veya yürüme sorunlarına yardım etmeyebileceğini yazıyor. Birçok kişi ameliyattan sonra daha az ilaç alıyor, ama çoğu bir miktar ilaca devam ediyor; ilaç değişikliğini tedavi ekibiniz yapar. Çalışmalarda beyin kanaması ve inme bildirildiği için işlemden sonra ani güçsüzlük, konuşma güçlüğü, şiddetli baş ağrısı, bilinç bulanıklığı veya nöbet olursa acil yardım çağırın. Ameliyat sonrası ayarlar beyin pili programlanması sayfasında, günlük yaşam Parkinson ameliyatı sonrası yaşam ve pil bakımı yazısında ele alınıyor.
Kaynaklar
- Parkinson's Foundation: Deep Brain Stimulation
- JAMA: Bilateral deep brain stimulation vs best medical therapy for patients with advanced Parkinson disease, a randomized controlled trial
- New England Journal of Medicine: A randomized trial of deep-brain stimulation for Parkinson's disease
- Movement Disorders: Update on Treatments for Parkinson's Disease Motor Fluctuations, An International Parkinson and Movement Disorder Society Evidence-Based Medicine Review
- Movement Disorders: International Parkinson and Movement Disorder Society Evidence-Based Medicine Review, Update on Treatments for the Motor Symptoms of Parkinson's Disease
- FDA: Summary of Safety and Effectiveness Data, MR-guided focused ultrasound for Parkinson's disease pallidotomy (P150038/S014)
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş