Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 04.12.2025
Derin Beyin Stimülasyonu Nedir? Beyin Pili Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Derin beyin stimülasyonu (DBS), beynin hareket kontrolüyle ilgili derin bölgelerine ince teller (elektrot) yerleştirilen ve bu tellere göğüste, köprücük kemiğinin altındaki bir pilden elektrik darbesi gönderilen cerrahi tedavidir. Halk arasında beyin pili denir. Parkinson Vakfı'na göre ilaçlar yetmediğinde hareket belirtilerini kontrol etmeye yardım eder. Cleveland Clinic'e göre araştırmacılar DBS'nin tam olarak nasıl çalıştığını bilmiyor.
DBS sistemi hangi parçalardan oluşur, nereye uygulanır?
Sistemin iki ana parçası var: beyne giren elektrotlar ve göğüste bulunan darbe üreteci (nörostimülatör). Parkinson Vakfı'na göre üreteç şarj edilebilir ya da edilemez olabilir, elektrotlar 4 ila 16 temas taşıyabilir ve yönlü uyarı verebilir. Hedef bölge belirtilere ve hedeflere göre seçilir. Parkinson hastalığı için globus pallidus internus (GPi), subtalamik çekirdek (STN) veya ventral intermediyer (VIM) çekirdek sayılıyor. Uluslararası Esansiyel Tremor Vakfı'na (IETF) göre esansiyel tremorda elektrot talamusun VIM çekirdeğine yerleştirilir.
Hangi hastalıklarda onaylı, hangilerinde araştırma aşamasında?
Cleveland Clinic, DBS'yi distoni, esansiyel tremor, ilaca dirençli epilepsi, Parkinson hastalığı ve ilaca dirençli obsesif kompulsif bozukluk (OKB) için ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) onaylı olarak listeliyor. Ayrıntılar kayıttan kayda değişiyor:
| Durum | Ayrıntı |
|---|---|
| Parkinson hastalığı | FDA özeti iki taraflı GPi veya STN uyarımını ileri evre, levodopaya yanıt veren hastalıkta ek tedavi olarak listeliyor. Parkinson Vakfı, 2016'daki onayın en az dört yıllık tanısı olan ve hareket belirtileri ilaçla yeterince kontrol edilemeyen daha erken evre hastaları kapsadığını yazıyor. |
| Esansiyel tremor ve Parkinson tremoru | FDA özeti sistemin kol ve el titremesi (üst ekstremite tremoru) için ilk onayını 1997 olarak veriyor. |
| Epilepsi | 27 Nisan 2018 onayı: talamusun ön çekirdeğine iki taraflı uyarım, 18 yaş ve üzeri, üç veya daha fazla ilaca dirençli kısmi başlangıçlı nöbetler. Güvenlik ve etki, ayda ortalama altı veya daha fazla nöbeti olanlarda gösterildi, daha seyrek nöbetlerde değerlendirilmedi. |
| OKB | Cleveland Clinic ilaca dirençli OKB'yi FDA onaylı sayıyor; kimlerin kapsamda olduğunu uzmanınıza sorun. |
| Distoni | Cleveland Clinic onaylı sayıyor; bu bilgi burada bir FDA kaydıyla doğrulanmış değil. |
Cleveland Clinic bağımlılık, Alzheimer hastalığı, kaygı, küme baş ağrısı, yeme bozuklukları, şizofreni, şiddetli ağrı, ağır depresyon ve Tourette sendromunu araştırma aşamasında, yani yararı doğrulanmamış alanlar olarak sayıyor.
Kimler aday olabilir, değerlendirme için ne zaman başvurulur?
Parkinson için ölçütler Parkinson Vakfı'nın sayfasından, yani tek bir hasta kuruluşu kaynağından geliyor: uzman tarafından doğrulanmış tanı, levodopadan bir miktar yarar, ilaç ayarlarına rağmen süren "off" süresi (ilaç etkisinin azaldığı saatler) veya ilaç yan etkileri ve ağır ruh hali ya da bilişsel sorunun olmaması. Sayfa yaş sınırı vermiyor. Ayrıntılar Parkinson ameliyatı ve beyin pili sayfasında, genel çerçeve Parkinson tedavisi sayfasında.
Diğer tanılarda ölçüt farklıdır. FDA'nın epilepsi özeti, diyatermi, belirli MR yapılandırmaları ve TMS (manyetik uyarım) kullanımını ve hasta programlayıcısını çalıştıramayan kişileri kontrendikasyon (uygulanmaması gereken durum) olarak listeliyor. İlaç ayarlarına rağmen süren "off" saatleri, ilaç yan etkileri ya da ilaca yanıt vermeyen tremor, cerrahi değerlendirmeyi konuşmak için somut nedenlerdir. Ameliyat öncesinde belirti ve bilişsel değerlendirme ile MR veya BT yapılır. Esansiyel tremor için esansiyel tremor tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Ameliyat hangi aşamalardan oluşur?
- Elektrotların yerleştirilmesi: Parkinson Vakfı'na göre teller küçük kafatası açıklıklarından geçirilir ve ameliyat merkeze göre uyanık ya da uykuda yapılır. Cleveland Clinic, kafaya dört pimli bir çerçeve sabitlendiğini, ameliyat sırasında alınan BT'nin yolu yönlendirdiğini ve bazı hastaların test için uyanık olduğunu yazıyor.
- Pilin yerleştirilmesi: nörostimülatör köprücük kemiğinin altına konur. Parkinson Vakfı bunun aynı gün ya da haftalar sonra yapılabildiğini, Cleveland Clinic ise genellikle ayrı bir tarihte, genel anestezi altında yapıldığını ve aynı gün taburcu olunduğunu belirtiyor.
- Uyarının açılması: uyarı genellikle birkaç hafta sonra açılır ve ayarlar birkaç ziyarette bulunur. Bu süreç beyin pili programlanması sayfasında anlatılıyor.
Cleveland Clinic ameliyatın iki ila üç aşamada yapıldığını yazıyor, çoğu hasta elektrotlardan sonra bir gece, Parkinson Vakfı'na göre ise 1 ila 3 gün hastanede kalıyor. Aynı merkeze göre ameliyat öncesi katı gıdaya en az 8 saat, sıvıya en az 2 saat ara verilir. Cleveland Clinic yaklaşık 2 hafta tüm etkinlikten ve 2,25 kg üzerini kaldırmaktan, en az 4 ila 6 hafta orta veya yüksek yoğunluklu etkinlikten kaçınmayı, dikişlerin yaklaşık 10 ila 14 günde alındığını belirtiyor. Gerçek takvim merkeze ve cerrahın talimatına göre değişir.
Riskler ve yan etkiler nelerdir?
Cleveland Clinic yüzde vermeden enfeksiyon ve sepsis, kanama, koma, inme, beyin şişmesi, elektrotun kayması veya yanlış yerleşmesi, cihaz arızası ve üreteç bölgesinde ağrıyı sayıyor. Parkinson Vakfı geçici ağrı, uyuşma, şişlik, enfeksiyon (çoğu kafa derisi veya göğüste, beyin enfeksiyonu çok nadir), implant malzemesine alerji, özellikle yaşlılarda geçici bilinç bulanıklığı ve nadir nöbeti (genellikle ilk 24 saatte) ekliyor. Uyarıya bağlı etkiler baş ağrısı, baş dönmesi, karıncalanma ve ruh hali, bellek veya düşünme değişiklikleri; uzun dönemde konuşma bozukluğu, denge sorunu, diskinezi, kas gerginliği, donma ve koordinasyon sorunları olabilir. IETF, esansiyel tremor için en ciddi sorunların (enfeksiyon, beyin içi kanama, nöbet) kişilerin %5'inden azında görüldüğünü, nadir komplikasyonların ölümcül olabildiğini ve donanım sorunlarının yeni ameliyat gerektirebildiğini yazıyor. Ameliyattan sonra ani güçsüzlük, konuşma güçlüğü, şiddetli baş ağrısı, bilinç bulanıklığı veya nöbet olursa acil yardım çağırın; ateş ya da yarada kızarıklık ve akıntı olursa cerrahınızı arayın.
Rakamlar çalışmaya ve hasta grubuna göre değişiyor, birbirleriyle karşılaştırılamaz. FDA'nın epilepsi özetinde 110 kişiden 8'inde (%7,3) kafa içi kanama, 12'sinde (%10,9) ciddi implant bölgesi enfeksiyonu görüldü ve 9 kişide (%8,2) sistemin kısmen veya tamamen çıkarılması gerekti. Grupların bilinmediği (kör) dönemde depresyon etkin grupta %14,8, kontrol grubunda %1,8; bellek bozukluğu %13,0'a karşı %1,8 idi.
Doç. Dr. Mehmet Sorar'ın da yazarları arasında olduğu, 2018'de Parkinson's Disease dergisinde yayımlanan geriye dönük bir çalışma, altı yılda DBS takılan 181 hastanın (359 elektrot; 159'u Parkinson, 13'ü distoni, 9'u esansiyel tremor) kayıtlarını inceledi. Ortalama takip 3,4 yıldı ve çalışma özetine göre ölüm veya kalıcı hasar görülmedi. Başlıca erken komplikasyonlar bilinç bulanıklığı (%6,6), beyin içi kanama (%2,2), inme (%1,1) ve nöbetti (%1,1). Toplam komplikasyon oranı serinin erken döneminde %31, sonraki dönemde %10 olarak bulundu (p=0,001). Bu tek merkezli, geriye dönük bir seridir, randomize bir çalışma değildir; sonuçları o merkeze ve döneme aittir, başka hastalara veya merkezlere uyarlanamaz.
DBS'den ne beklenmeli?
Parkinson'da yararın büyüklüğünü gösteren randomize çalışmalar ve hastalığın ilerleyişine etkisi Parkinson ameliyatı ve beyin pili sayfasında anlatılıyor. Parkinson Vakfı'na göre DBS, ameliyat öncesinde levodopayla düzelmeyen ruh hali, enerji veya yürüme sorunlarına yardım etmeyebilir; birçok kişi ameliyattan sonra daha az ilaç alıyor ama çoğu bir miktar ilaca devam ediyor. IETF, esansiyel tremorda el titremesinde yaklaşık %90, işlev ve günlük etkinliklerde yaklaşık %85 düzelmeyi çoğu çalışmada bildiriyor ve yararın çoğu hastada en az 7 ila 10 yıl sürdüğünü, ama azalabileceğini söylüyor. Bunlar vakfın özet rakamları, adı geçen bir çalışmadan alınmadı ve sonuçlar garanti edilemez. IETF yöntemin tremoru azalttığını, ancak hastalığı ortadan kaldırmadığını da yazıyor.
Epilepside beklenti daha ihtiyatlı. FDA özetinde önceden belirlenen birincil analiz, uyarımla kontrole göre %8 daha az nöbet gösterdi (%95 güven aralığı -29,2 ile +20,0) ve bu istatistiksel olarak anlamlı değildi. Yalnızca bir aykırı değer çıkarıldıktan sonra yapılan, sonradan planlanmış analizde %17 azalma bulundu (p=0,045). FDA yine de yedi yıllık açık etiketli (katılımcıların tedaviyi bildiği) uzun takip sonrasında onayı verdi. Epilepsi seçenekleri için epilepsi tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Cleveland Clinic: Deep Brain Stimulation (DBS)
- Parkinson's Foundation: Deep Brain Stimulation
- International Essential Tremor Foundation: Deep Brain Stimulation
- FDA: Summary of Safety and Effectiveness Data, Medtronic DBS System for Epilepsy (P960009/S219)
- Parkinson's Disease: Experience Reduces Surgical and Hardware-Related Complications of Deep Brain Stimulation Surgery, A Single-Center Study of 181 Patients Operated in Six Years
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş