Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 04.12.2025
Alzheimer TMS Tedavisi ve Bilişsel Destek: Kanıt Durumu
Bilişsel destek, Alzheimer’da düşünme ve günlük işlevleri korumaya yönelik ilaç ve ilaç dışı yaklaşımları ifade eder; TMS bunun kanıtlanmış bir parçası değildir. TMS ile bilgisayar tabanlı bilişsel egzersizi birleştiren neuroAD cihazı, 2019’da FDA danışma panelinden 14’e 0 oyla olumsuz görüş aldı. Gerekçe güvenlik değil, etkinliğin gösterilememesiydi.
Bugün Alzheimer’da bilişsel destek olarak neler kullanılıyor?
NHS’e göre Alzheimer hastalığını iyileştiren bir tedavi yoktur; ilaçlar ve ilaç dışı yaklaşımlar belirtileri yönetmeye yöneliktir. Aşağıdaki tablo bugün kullanılan seçenekleri ve TMS’nin yerini yan yana gösterir.
| Seçenek | Kullanıldığı evre | Kaynakların söylediği |
|---|---|---|
| Kolinesteraz inhibitörleri (donepezil, galantamin, rivastigmin) | Erken ve orta evrede başlanır, ağır evrede sürdürülür | Beyin hücrelerindeki hasarı durdurmaz; belirtileri sınırlı bir süre hafifletebilir veya dengede tutabilir |
| Memantin | Orta ve ağır evre; ilk grup tolere edilemezse de | Aynı sınırlama geçerlidir |
| Anti-amiloid antikorlar (lekanemab, donanemab) | Erken evre: hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans, amiloid doğrulanmış | Alzheimer’s Association bu ilaçları, hastalığın ilerleyişini değiştirdiği tanımlanan ilaçlar olarak ayırır; yan etkileri aşağıdadır |
| Bilişsel uyarım tedavisi, bilişsel rehabilitasyon, anı ve yaşam öyküsü çalışmaları | NHS ilaç dışı seçenekler olarak sayar | NHS etki büyüklüğü vermiyor |
| TMS | Alzheimer için FDA izni yok | Araştırma aşamasında; NHS tedavi sayfası beyin uyarımından söz etmez |
Her seçeneğin yan etkileri vardır. Kolinesteraz inhibitörlerinde bulantı, kusma, ishal, baş dönmesi, baş ağrısı ve iştah kaybı sık görülür; NHS’e göre bulantı, kusma ve iştah kaybı çoğunlukla yaklaşık iki hafta sonra hafifler. Memantinde baş ağrısı, baş dönmesi ve kabızlık görülebilir.
Anti-amiloid antikorlarda ARIA (amiloide bağlı görüntüleme değişiklikleri) denen bir durum sık görülür: çoğunlukla geçici beyin şişmesi, bazen küçük kanamalar. Çoğu kişide belirti olmaz; ApoE e4 adlı gen biçimini taşıyanlarda risk daha yüksektir ve Alzheimer’s Association’a göre FDA tedaviden önce ApoE e4 durumunun test edilmesini önerir.
neuroAD nedir ve neden ayrıca ele alınır?
neuroAD, TMS’yi kişiye göre hazırlanmış bilgisayar tabanlı bilişsel egzersizlerle birleştiren, Neuronix firmasının cihazıdır. FDA’nın Alzheimer için bir TMS cihazını resmen incelediği örnek bu başvurudur; Alzforum’a göre Nörolojik Cihazlar Paneli 21 Mart 2019’da toplanmıştır.
Cihazın Avrupa, Avustralya ve İsrail’de Alzheimer için onaylı olduğu bildirilmişti; ABD’de değildi. Bir ülkedeki izin, etkinliğin kanıtı sayılmaz. Bu yüzden panelin neye bakıp ne bulduğu, TMS’nin bilişsel destekteki yerini anlamak için yararlı bir örnektir.
FDA paneli neuroAD için ne karar verdi ve neden?
Practical Neurology’ye göre panel, cihazın ABD’de onaylanmasının önerilmesine 14’e 0 oyla karşı çıktı. MedTech Dive’ın aktardığı FDA belgelerine göre 106 hastalık ana çalışmada birincil sonuçlar cihazın etkinliğini göstermedi; şirketin savı sonradan, veriler görüldükten sonra yapılan (post hoc) analizlere dayanıyordu ve FDA bunları çok belirsiz buldu.
Alzforum’a göre neuroAD grubu ADAS-Cog bilişsel testinde sahte uygulama grubundan daha iyi değildi, klinisyen değerlendirmeleri de benzerdi ve birincil hedef tutturulamadı. Tedavi bittikten altı hafta sonra, çoğunlukla hafif hastalıkta (ADAS-Cog puanı 30 veya altı) küçük bir düzelme görüldü; ancak bu ikincil ve post hoc analizlere dayanıyordu. Practical Neurology ise FDA incelemecilerinin İsrail ve ABD çalışmalarının verilerinin birleştirilmesi dahil yöntem ve analiz konusunda da çekince taşıdığını bildiriyor.
Alzforum’a göre FDA’nın kendi yeniden analizi çok az risk buldu, ancak etkinlik belirtisi bulmadı. Panelistler klinik etkinliğin gösterilmediğini söyledi; gerekçeleri post hoc analizlere dayanılması ve takip çalışmalarının eksikliğiydi. Firmaya, daha hafif evredeki hastalarda daha büyük ve daha uzun, iyi tasarlanmış bir çalışma gerektiği bildirildi.
neuroAD incelemesinde güvenlik nasıl değerlendirildi?
Panelin cihazın güvenliğine ilişkin bir kaygısı yoktu; olumsuz karar zarar değil, etkinlik üzerineydi. MedTech Dive’ın aktardığı FDA verilerine göre cihazla ilişkili ciddi bir yan etki görülmedi.
Yine de tedavi grubunda sahte gruptan daha fazla olay yaşandı ve ana çalışmadaki hastaların %14’ünde baş ağrısı, boyun ağrısı, ciltte rahatsızlık ve kas seğirmesi gibi hafif, cihazla ilişkili olaylar bildirildi. Ek çalışmalarda ilaç gerektiren psikiyatrik belirtilere dair ipuçları vardı, ancak veriler eksikti. Genel güvenlik tablosu için Alzheimer tedavisinde TMS sayfasına bakabilirsiniz.
Bilişsel egzersizle birleştirmek ek fayda sağlıyor mu?
Yayımlanmış veriler bunu göstermiyor. Wei ve arkadaşlarının 2022 meta-analizinde bilişsel eğitim eklenmesi anlamlı bir ek fayda göstermedi (standartlaştırılmış ortalama fark, SMD: 0,48; P = 0,09).
Aynı analizde çalışmalar arasındaki tutarsızlık yüksekti (MMSE bilişsel testi alt grubunda I² %87), ölçekler ve uyarım ayarları değişiyordu. Toplam örneklem küçüktü ve yayın yanlılığı (olumlu sonuçların daha kolay yayımlanması) belirtileri bulundu; bu yüzden bu bulgu da kesin kabul edilemez ve soru hâlâ açıktır. Meta-analizlerin genel tablosu Alzheimer’da TMS etkileri sayfasında, resmî durumun özeti Alzheimer TMS tedavisi nedir sayfasında yer alır.
Bilişsel destek için ne zaman uzmana başvurulmalı?
Hafıza, planlama, dil veya günlük bakımda zorlanma fark edildiğinde ve bakım planı gözden geçirilirken bir uzmana başvurulmalıdır. Değerlendirmenin nasıl başladığını Alzheimer TMS tedavisi nedir sayfasının son bölümünde bulabilirsiniz.
Bilişsel uyarım, rehabilitasyon ve ilaç seçenekleri bu uzman ekiple konuşulur. Ağır sıkıntı veya saldırganlık durumunda NHS’e göre bir psikiyatrist devreye girebilir. TMS düşünülüyorsa nöbet öyküsü, kullanılan ilaçlar ve vücuttaki metal ya da elektronik implantlar önceden hekimle konuşulmalıdır; Wei analizinin yazarları nöbet öyküsü olanlarda temkin istiyor. Genel çerçeve için TMS tedavisi sayfasına bakabilirsiniz. İlaç değişiklikleri yalnızca yakınınızı izleyen hekimle konuşularak yapılmalıdır.
Kaynaklar
- NHS: Alzheimer’s disease: Treatment
- Alzheimer’s Association: Medications for Memory, Cognition and Dementia-Related Behaviors
- Practical Neurology: FDA finds transcranial magnetic stimulation plus cognitive training exercise safe but not effective for Alzheimer’s disease
- Alzforum: FDA Panel Rejects Neuronix Brain Stimulation Device
- MedTech Dive: Alzheimer’s device De Novo on the line at FDA panel
- Wei ve ark.: The therapeutic efficacy of transcranial magnetic stimulation in managing Alzheimer’s disease: A systematic review and meta-analysis
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş
İlgili tedavi sayfası: TMS Tedavisi