Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 04.12.2025
TMS Nedir: Beyine Dokunabilme Stimülasyonu
TMS (transkraniyal manyetik stimülasyon), kafa derisine yerleştirilen bir bobinden geçen kısa manyetik darbelerle beyin aktivitesini değiştirmeyi amaçlayan, cerrahi ve sedasyon gerektirmeyen bir yöntemdir. İlaç ya da ameliyat değildir ve her hastalığın tedavisi sayılmaz; ABD'de yalnızca birkaç durum için izinli cihazları vardır, listenin dışındaki kullanımlarda kanıt durumu hastalığa göre değişir.
TMS tam olarak ne yapar?
Cleveland Clinic'e göre TMS, beynin etkinliğini değiştirmek için manyetik darbeler kullanır ve ameliyat ya da sedasyon gerektirmez. Bobin kafa derisinin üzerine yerleştirilir, darbeler kafatasının dışından verilir.
Sinir hücrelerini "uyandırmak" ya da beyni "yeniden yapılandırmak" gibi ifadeler kanıtlanmış bilgi gibi okunmamalıdır. Alan da tek tip değildir. Uluslararası Klinik Nörofizyoloji Federasyonu'nun (IFCN) 2021 güvenlik kılavuzu, güncellemenin yeni cihazları, farklı darbe şekillerini, görüntüleme ya da robot kılavuzluğunda TMS'yi ve TMS'nin elektriksel beyin uyarımıyla birleştirildiği uygulamaları da kapsadığını bildirir. Kılavuzun başlığı hem sağlıklı gönüllüleri hem hasta gruplarını anar; çalışma planlayanlar için işletim önerileri ve uygulayıcılar için asgari eğitim koşulları da içerir. Protokol ayarlarının ne anlama geldiğini TMS protokolünü oluşturan ayarları anlatan yazı açıklıyor.
TMS'nin başlıca biçimleri nelerdir?
Kaynaklarda beş uygulama biçimi ayrışır ve izin ya da kanıt bilgisi bunlardan hangisinin kastedildiğine göre okunmalıdır:
- Standart tekrarlayıcı TMS (rTMS, art arda darbeler): Cleveland Clinic'e göre seans çoğunlukla 20 ila 40 dakika sürer.
- Theta-burst: Darbeler kısa gruplar halinde verilir; Cleveland Clinic'e göre seans yaklaşık 3 ila 10 dakikadır.
- Derin TMS: Di Passa ve arkadaşlarının 2024 derlemesi bunu beynin daha geniş ve daha derin bölgelerine ulaşan TMS biçimi olarak tanımlar. Cohen ve ark.'na göre derin TMS cihazı depresyon, OKB ve sigarayı bırakma için izin almıştır.
- El tipi tek darbeli cihaz: Aurası olan migren atağının başında kullanılır ve art arda darbe vermez. Lipton ve arkadaşlarının 2010 tarihli çalışması bu cihazı inceler; çalışmayı cihaz şirketi finanse etmiştir.
- Hızlandırılmış programlar: Cleveland Clinic, günde birkaç seansın yaklaşık 5 gün içinde verildiği programların bulunduğunu yazar.
FDA izinleri nasıl genişledi?
İlk izin 2008'de depresyon için verildi ve sonraki yıllarda başka amaçlara genişledi. Cohen ve arkadaşlarının 2022 tarihli makalesine göre sıra şöyledir:
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 2008 | İlk izin: daha önce antidepresanlara yanıt vermemiş yetişkinlerde majör depresyon. |
| 2013 | Derin TMS cihazına depresyon için izin. El tipi tek darbeli cihazlara aurası olan migrenin akut tedavisi için izin. |
| 2015 | İki başka üreticinin cihazlarına depresyon için izin. |
| 2017 | OKB'de yetişkinlerde ek tedavi olarak ilk izin. Migren cihazlarının izni önlemeyi de kapsayacak biçimde genişledi. |
| 2018 | Aralıklı theta-burst depresyon için ilk kez izin aldı. |
| 2019 | Migren izni ergenleri ve yetişkinleri kapsadı. TMS ile bilişsel eğitimi birleştiren bir cihazın Alzheimer hastalığı başvurusu reddedildi. |
| 2020 | Sigarayı bırakmada kısa süreli yardımcı olarak izin. OKB için ikinci bir izin. |
Kaynaklar arasında bir çelişki vardır: cihaz üreticisi BrainsWay'in kendi sayfası OKB iznini 2018 olarak gösterir, Cohen ve ark. ise 2017 der. Aynı üretici sayfası depresyon ve eşlik eden kaygı belirtileri (anksiyöz depresyon) için 2021 tarihli bir izin de listeler; bu izin Cohen ve ark.'nın listesinde de geçer.
"Onaylı" ya da "CE işaretli" ifadesi ne anlama gelir?
Bir cihazın izni belirli bir durum içindir; "onaylı" sözcüğü her hastalık için geçerli olduğu anlamına gelmez. FDA bu cihazlara "onay" yerine izin (clearance) ya da De Novo (yeni tür cihazlar için ayrı karar yolu) kararı vermiştir. Makalenin zaman çizelgesinde beyin haritalama ve bobin konumlandırma cihazları da geçer, ama bunlar tedavi endikasyonu değildir.
BrainsWay sayfası ayrıca cihazın CE işaretinin (Avrupa'da cihazın piyasaya sunulabildiğini gösteren işaret) daha geniş bir listeyi, örneğin Alzheimer ve Parkinson hastalığını kapsadığını söyler. Bu, üreticinin kendi beyanıdır ve sayfa bu kullanımların hangi klinik kanıta dayandığını belirtmez. Oysa Alzheimer başvurusu ABD'de 2019'da reddedilmiş, Parkinson hastalığı ise Cleveland Clinic tarafından araştırılan, izin verilmemiş bir durum olarak sayılmıştır. CE işareti bu nedenle yarar kanıtı olarak sunulamaz. Bir merkez "onaylı" diyorsa hangi cihaz için, hangi hastalık için ve hangi ülkede olduğunu sormak yerinde olur.
TMS kimlere uygulanmaz ve ne tür yan etkileri olur?
Cleveland Clinic'e göre başta ya da boyunda çıkarılamayan metal veya elektronik implantı (koklear implant, anevrizma klipsi ya da koili, beyin stimülatörü, metal plak, şarapnel) olanlara, kalp pili ya da defibrilatörü olanlara TMS uygulanmaz. Epilepsi ya da nöbet öyküsü olanlarda ve nöbet eşiğini düşüren (nöbeti kolaylaştıran) ilaç kullananlarda nöbet riski daha yüksektir; hekim ilaçları değiştirebilir ya da başka bir tedavi önerebilir. Kalça veya diz protezi ve diş dolguları genellikle sorun sayılmaz.
Yaygın yan etkiler baş ağrısı, kafa derisinde rahatsızlık ve hafif yüz seğirmesidir. Di Passa ve ark. derin TMS çalışmalarında yaygın olayları baş ağrısı ve ağrı ya da rahatsızlık olarak bildirir; nadir ciddi olaylar arasında nöbet ve intihar düşüncesi ya da girişimi vardır. Cleveland Clinic nöbeti en ciddi yan etki ve çok nadir olarak tanımlar; IFCN kılavuzu ise geleneksel parametreler ve odaklı bobinlerle riskin düşük olduğunu yazar. Nöbet riskine ilişkin rakamlar ve dışlanma ölçütleri için TMS'nin güvenlik verilerini anlatan yazıya, hastalığa göre izin durumunu gösteren özet için TMS tedavisi sayfasına, seansın nasıl geçtiği için TMS seansını anlatan yazıya bakılabilir.
Kaynaklar
- Cleveland Clinic: Transcranial Magnetic Stimulation (TMS)
- Cohen ve ark.: A visual and narrative timeline of US FDA milestones for Transcranial Magnetic Stimulation (TMS) devices, Brain Stimulation 2022
- Di Passa ve ark.: Clinical efficacy of deep transcranial magnetic stimulation (dTMS) in psychiatric and cognitive disorders: A systematic review, Journal of Psychiatric Research 2024
- Lipton ve ark.: Single-pulse transcranial magnetic stimulation for acute treatment of migraine with aura, Lancet Neurology 2010
- Rossi ve ark.: Safety and recommendations for TMS use in healthy subjects and patient populations (IFCN uzman kılavuzu), Clinical Neurophysiology 2021
- BrainsWay (cihaz üreticisi, ticari kaynak): What Mental Health Conditions Is Deep TMS FDA-Cleared To Treat?
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş
İlgili tedavi sayfası: TMS Tedavisi