Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 04.12.2025
TMS Tedavi: Manyetik Uyarımın İç Dinamiği
Bir TMS uygulaması tek bir ayardan ibaret değildir; protokol uyarılan bölge, darbe sıklığı, darbe sayısı, bobin türü ve seans düzeni gibi ayarlarla tanımlanır. Kaynaklar bu ayarların hastalığa ve cihaza göre değiştiğini gösterir. Uyarımın beyinde etkisini tam olarak nasıl oluşturduğu ise burada anılan kılavuz ve derlemelerde açıklanmaz.
Bir TMS protokolünü hangi ayarlar tanımlar?
Kaynaklarda geçen başlıca ayarlar hedef bölge, darbe sıklığı, darbe sayısı, seans sayısı ve bobin ile darbe şeklidir. Vida ve arkadaşlarının 2023 meta-analizi bunların aynı hastalıkta bile ne kadar değiştiğini gösterir: en az iki antidepresanın işe yaramadığı depresyonda ek tedavi olarak yapılan çalışmalarda protokoller şu aralıklarda değişmiştir:
- Darbe sıklığı 5 ile 20 hertz arasındadır (hertz, saniyedeki darbe sayısıdır).
- Seans sayısı 10 ile 30 arasındadır.
- Darbe sayısı 6.000 ile 120.000 arasındadır.
Bu aralıklar bir öneri değil, çalışmalar arasındaki farkın ölçüsüdür. Oxford Health NHS Vakfı'nın 2026 tarihli broşürü ise depresyon için tek bir seansın ayarını verir: hızlandırılmış aralıklı theta-burst protokolünde seans 9 dakikada 1.800 darbedir. Bobin tarafında IFCN uzlaşı kılavuzu (Rossi ve ark., 2021) yeni cihazları ve darbe şekillerini de kapsayacak biçimde güncellenmiştir ve odaklı bobinlerden söz eder.
Hedef bölge hastalığa göre nasıl değişir?
Her hastalık için ayrı bir bölge ve sıklık birleşimi incelenir. Lefaucheur ve arkadaşlarının 2020 tarihli Avrupa kılavuzu, kanıt düzeyini hastalık, bölge ve sıklık birlikte olacak biçimde verir:
| Durum | Kılavuzda belirtilen uyarım | Düzey |
|---|---|---|
| Depresyon | Sol dorsolateral prefrontal korteksin yüksek frekanslı uyarımı | A (kesin etkinlik) |
| Nöropatik ağrı | Ağrılı tarafın karşısındaki motor korteksin yüksek frekanslı uyarımı | A |
| İnme sonrası el toparlanması (akut dönem sonrası) | Karşı taraftaki motor korteksin düşük frekanslı uyarımı | A |
| Parkinson hastalığı (hareket bozukluğu ya da depresyon) | İki taraflı motor korteks ya da sol prefrontal korteksin yüksek frekanslı uyarımı | B (olası etkinlik) |
| Multipl sklerozda alt ekstremite kas sertliği | Aralıklı theta-burst | B |
Oxford hizmeti de depresyonda sol prefrontal korteksi uyarır. Bu tablo, bir protokolün kanıtının başka bir hastalığa kendiliğinden taşınmadığını gösterir; Alzheimer hastalığı kılavuzun A ve B listelerinde yer almaz. Kılavuz literatürü 2018 sonuna kadar tarar ve beş yıldan eskidir.
Standart, theta-burst ve derin TMS ayarları nasıl ayrılır?
Standart tekrarlayıcı TMS daha uzun, theta-burst daha kısa seanslarla verilir; derin TMS ise beynin daha geniş ve derin bölgelerine ulaşan bir biçimdir. Oxford broşürü depresyon için standart düzende günde bir seansı yaklaşık 30 dakika, hızlandırılmış theta-burst düzeninde günde üç seansı 9 dakikalık parçalar halinde tarif eder. Biçimlerin tanımı için TMS'nin ne olduğunu anlatan yazı var.
Derin TMS için kanıt Di Passa ve arkadaşlarının 2024 derlemesinde hastalığa göre farklıdır. Derleme 28 sahte uyarımla (sham) karşılaştırmalı çalışmayı inceler; etkinliğe yönelik destek en çok OKB'de (yalnızca 2 çalışma), madde kullanım bozukluklarında (8 çalışma) ve majör depresyon ya da bipolar bozuklukta görülen depresif dönemlerde (6 çalışma) bulunmuştur. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), travma sonrası stres bozukluğu ve şizofrenide sonuçlar heterojen (birbirinden farklı), diğer durumlarda sınırlı ya da karışıktır. Yani bir bobin türü ya da protokol adı tek başına etkinlik anlamına gelmez.
Ayarlar güvenliği nasıl etkiler?
Protokol ayarları nöbet riskini etkileyebilir. Oxford broşürü riskin hızlandırılmış protokolde daha yüksek olabileceğini yazar; IFCN kılavuzu ise geleneksel parametreler ve odaklı bobinlerle riskin, merkezi sinir sistemine etki eden ilaç alan kişilerde bile düşük kaldığını bildirir. İki bilgi farklı protokolleri anlatır: biri hızlandırılmış, öteki geleneksel parametreler içindir.
Stultz ve arkadaşlarının 2020 derlemesi geleneksel, theta-burst ve hızlandırılmış protokollerde nöbet riskini birbiriyle ve psikotrop ilaçlarla karşılaştırır, ancak özetinde seans başına tek bir rakam vermez. Derleme genel nöbet riskini %1'in altında bulur, nöbetlerin genellikle kendiliğinden sonlandığını ve tedavinin çoğunlukla destekleyici olduğunu bildirir. Oxford broşürü ise tedavi başına 30.000 ila 50.000'de birden az bir risk verir. İki rakam aynı ölçütle hesaplanmadığı için doğrudan karşılaştırılamaz. Epilepsisi, nöbet öyküsü, başta metal ya da elektronik implantı veya kalp pili olanlar için geçerli sınırlar TMS'nin yan etkilerini ve risklerini anlatan yazıda yer alır.
Etkinin büyüklüğü ve mekanizma konusunda ne söylenebilir?
TMS beyin aktivitesini değiştirir, ancak burada anılan kılavuz ve derlemeler bunun hangi sinirsel süreçlerle ve ne kadar süreyle olduğunu açıklamaz; bu yüzden "bağlantıları yeniden kurar" ya da "beyni yeniden programlar" gibi ifadeler kanıtlanmış bilgi sayılmamalıdır. Etkinin büyüklüğü de araştırma tasarımına duyarlıdır. Vida ve ark., kendi meta-analizlerinde etki büyüklüğünün önceki meta-analizlerden küçük çıktığını bildirir ve bunu daha sıkı dahil etme ölçütleri ile daha iyi körlemeyle (katılımcının hangi uyarımı aldığını bilmemesi) ilişkilendirir. Lefaucheur ve ark. da istatistiksel olarak desteklenen bir yararın kendiliğinden klinik açıdan anlamlı olmadığını hatırlatır.
Protokol hakkında hekime hangi sorular sorulabilir?
Protokolün ayarlarını sormak, hem kanıtı hem riski değerlendirmenin en somut yoludur. Hangi hastalıklarda izin bulunduğunu gösteren tablo TMS tedavisi sayfasında, hastalık bazında kanıt gücü ise TMS tedavisi Ankara yazısında var. Sorulabilecekler şunlardır:
- Hangi bölge uyarılacak ve bu seçim benim hastalığım için hangi kanıt düzeyine dayanıyor?
- Darbe sıklığı, seans başına darbe sayısı ve seans süresi nedir?
- Standart mı, theta-burst mu, hızlandırılmış mı? Hızlandırılmış ise nöbet riski için bunun anlamı nedir?
- Yanıt hangi ölçekle ve ne zaman değerlendirilecek? Vida ve ark. meta-analizinde yanıt, belirti puanında en az %50 azalma olarak tanımlanmıştır.
- Protokolün dayandığı çalışmalar hangi hastalarda yapıldı?
Kaynaklar
- Vida ve ark.: Efficacy of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) adjunctive therapy for major depressive disorder (MDD) after two antidepressant treatment failures, BMC Psychiatry 2023
- Lefaucheur ve ark.: Evidence-based guidelines on the therapeutic use of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS): An update (2014-2018), Clinical Neurophysiology 2020
- Oxford Health NHS Foundation Trust: rTMS patient information leaflet (v7.0, 2026)
- Stultz ve ark.: Transcranial Magnetic Stimulation (TMS) Safety with Respect to Seizures: A Literature Review, Neuropsychiatric Disease and Treatment 2020
- Rossi ve ark.: Safety and recommendations for TMS use in healthy subjects and patient populations (IFCN uzman kılavuzu), Clinical Neurophysiology 2021
- Di Passa ve ark.: Clinical efficacy of deep transcranial magnetic stimulation (dTMS) in psychiatric and cognitive disorders: A systematic review, Journal of Psychiatric Research 2024
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş
İlgili tedavi sayfası: TMS Tedavisi