Yazar: Doç. Dr. Mehmet Sorar | Yayın: 06.12.2025
Parkinson Hastalığı Nedir?
Parkinson hastalığı, hareketin yanı sıra ruh hali, uyku ve ağrıyı da etkileyen ilerleyici bir beyin hastalığıdır. Belirtileri iki gruba ayrılır: hareket yavaşlığı, titreme, kas sertliği, yürüme ve denge güçlüğü gibi hareket belirtileri ile uyku, ruh hali, düşünme ve ağrı sorunları gibi hareket dışı belirtiler. Tanı kan testiyle değil, muayene ve hasta öyküsüyle konur. Uluslararası ölçütlere göre ilk koşul, hareket yavaşlığına titreme veya kas sertliğinin eşlik etmesidir.
Parkinson hastalığının hareket belirtileri nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) hareket belirtilerini yavaş hareket, titreme, kas sertliği ile yürüme ve denge güçlüğü olarak sıralıyor. Uluslararası Parkinson ve Hareket Bozuklukları Derneği'nin (MDS) 2015 ölçütleri hareket yavaşlığını, titremeyi ve kas sertliğini tanımın temeli yapıyor. Parkinsonizm, yani Parkinson benzeri tablo, bradikinezi (hareketlerin yavaşlığı) artı dinlenme sırasındaki titreme, kas sertliği ya da ikisi birden olarak tanımlanıyor. Bradikinezi bu tanımda her zaman gereken bulgu.
| Belirti | Tanıdaki yeri |
|---|---|
| Hareket yavaşlığı (bradikinezi) | Parkinsonizm tanımında her zaman gerekli (MDS). DSÖ hareket belirtileri arasında sayıyor |
| Dinlenme titremesi | Bradikinezinin yanında tanıyı tamamlayan bulgulardan biri (MDS) |
| Kas sertliği (rijidite) | Titremenin alternatifi veya eşlikçisi (MDS) |
| Yürüme ve denge güçlüğü | DSÖ'nün hareket belirtileri listesinde |
Her kişide hepsi bulunmayabilir. MDS tanımına göre titreme olmadan da, kas sertliği ve hareket yavaşlığıyla parkinsonizm düşünülebilir.
Hareket dışı belirtiler hangileridir?
DSÖ, Parkinson'un yalnızca hareketi değil, ruh sağlığını, uykuyu ve ağrıyı da etkilediğini belirtiyor. Hareket dışı belirtiler olarak bilişsel bozukluk, ruh sağlığı bozuklukları, demans, uyku bozuklukları, ağrı ve duyusal bozukluklar sayılıyor.
Lancet dergisindeki 2021 derlemesi, klinik olarak belirgin Parkinson'dan önce uzun sürebilen bir öncül (prodromal) dönem olduğunu yazıyor. Aynı derlemeye göre bu dönemin şimdilik belirtileri baskılamanın ötesinde bir klinik sonucu yok. Yani bu dönemde fark edilen bir belirti tek başına hastalığı önleyen bir tedaviye kapı açmıyor; yine de sizi rahatsız ediyorsa hekime danışabilirsiniz. Kabızlık, derlemede risk faktörleri arasında sayılıyor.
Parkinson tanısı nasıl konur?
Tanı klinik olarak konur. DSÖ, Parkinson'un nörologlar tarafından, uzmanın az olduğu yerlerde ise eğitimli sağlık çalışanları tarafından tanınabileceğini belirtiyor. Lancet derlemesi tanının klinik olduğunu, ek tetkiklerin ise atipik (tabloya tam uymayan) başvurulara ayrıldığını yazıyor.
MDS ölçütleri iki aşamalı ilerliyor. Önce parkinsonizm belgelenir. Sonra Parkinson hastalığının nedeni olup olmadığına üç grup özellik bakılarak karar verilir:
- Mutlak dışlama ölçütleri: bunlardan biri varsa Parkinson hastalığı dışlanır.
- Uyarı işaretleri: bunların destekleyici ölçütlerle dengelenmesi gerekir.
- Destekleyici ölçütler: tanıya güveni artıran olumlu özellikler.
Ölçütler iki kesinlik düzeyi tanımlıyor:
| Düzey | Neye öncelik veriyor |
|---|---|
| Klinik olarak kesinleşmiş Parkinson | Özgüllük (yanlış tanıyı önleme), duyarlılık pahasına |
| Muhtemel Parkinson | Özgüllük ile duyarlılık arasında denge |
Ölçütlerin kıyas noktası, uzman klinik tanıdır. Amaç, daha az deneyimli hekimlerin de tanıyı aynı biçimde koyabilmesi. Yazarlar ölçütlerin klinik araştırma için hazırlandığını, ama klinik tanıya da yol gösterebileceğini ve sürekli gözden geçirilmesi gerektiğini belirtiyor. 2015 tarihli bu belge hâlâ standart başvuru kaynağı. Muayeneye nasıl hazırlanacağınız ve hekimi nasıl değerlendireceğiniz için Parkinson tedavisi doktoru seçimi yazısına bakabilirsiniz.
Parkinson'a benzeyen başka hastalıklar var mı?
Evet, nadir bazı hastalıkların erken belirtileri Parkinson'a benzeyebilir. NHS, multisistem atrofide (MSA) erken belirtilerin Parkinson'a benzeyebildiğini, belirli bir test bulunmadığını ve bir nörologun tanıyı belirtilere, süresine ve kötüleşme hızına bakarak koyduğunu yazıyor. Lancet derlemesinin ek tetkikleri atipik tablolara ayırması da bu ihtimali yansıtıyor. NHS, MSA için mesane sorunlarını, ayağa kalkınca baş dönmesi veya bayılmayı, yavaş ve beceriksiz hareketi, konuşmanın peltekleşmesini, ağrılı sert kasları, yutma güçlüğünü, kabızlığı ve uyku sorunlarını sayıyor. Başlangıç çoğunlukla 50 yaşın üzerinde, 30'un altında nadir. Sayfaya göre MSA şu anda iyileştirilemiyor ve kötüleşmesini durduran bir tedavi yok. Bu liste Parkinson ile arasında kesin bir ayrım çizmez, ayrımı nörolog belirtilerin seyrine bakarak yapar. Bu gruptaki hastalıklar ayrı bir sayfada anlatılıyor: Parkinson Plus. Parkinson'u tek başına kanıtlayan bir kan testi veya görüntüleme yöntemi de tarif edilmiş değil.
Tanı konduktan sonra ne olur?
Lancet derlemesine göre yönetim tanıyla başlar ve ilaç dışı yöntemleri de içeren çok disiplinli bir ekiple yürütülür. Levodopa en sık kullanılan ilk seçenek ve işlev kaybı yaşayan kişide tedaviyi ertelemek için bir neden yok. Aynı derleme, şu anda hiçbir tedavinin hastalığın ilerlemesini yavaşlatamadığını veya durduramadığını da yazıyor. Yani tanının ardından hedef, belirtilerin yönetimidir. İlaca hekim önerisiyle başlanır; ilacı kendi başınıza kesmeyin veya değiştirmeyin.
Parkinson neden olur ve kimlerde görülür?
Nedeni tek bir etkene bağlanmıyor. Lancet derlemesine göre çoğu toplulukta Parkinson'un yüzde 3 ila 5'i bilinen Parkinson genleriyle (tek gen kaynaklı) açıklanıyor. Yaklaşık 90 genetik risk varyantı birlikte, tek gen kaynaklı olmayan biçimin kalıtsal riskinin yüzde 16 ila 36'sını açıklıyor. Derleme ayrıca Parkinson'lu veya titremeli bir akrabanın bulunmasının, kabızlığın ve sigara içmemenin her birinin riski en az iki katına çıkardığını bildiriyor. Bu bir risk ilişkisidir, kimsenin sigara içmesi için bir gerekçe değildir.
DSÖ'ye göre 2019'da dünyada 8,5 milyondan fazla kişi Parkinson'la yaşıyordu ve yaygınlık önceki 25 yılda iki katına çıkmıştı. Hastalığa bağlı 5,8 milyon engelli yaşam yılı kaybı (DALY, hastalığın yarattığı toplam yükü ölçen bir gösterge) (2000'den bu yana yüzde 81 artış) ve 329.000 ölüm (2000'den bu yana yüzde 100'den fazla artış) bildirildi. DSÖ Parkinson'u ilerleyici bir hastalık olarak tanımlıyor ve şifasının bulunmadığını belirtiyor. Tedavi seçenekleri için Parkinson tedavisi sayfasına bakabilirsiniz. Hastalığı yavaşlatmayı hedefleyen araştırmaların durumu Parkinson tedavisinde yeni çözüm arayışları yazısında.
Hangi belirtilerde nörologa başvurulmalı?
Aşağıdaki belirtilerden biri veya birkaçı sürüyorsa nörolog değerlendirmesi için bir neden vardır:
- Hareketlerde yavaşlama, özellikle dinlenirken titreme ya da kas sertliğiyle birlikte.
- Yürümede ve dengede güçlük.
- Uyku bozukluğu, ruh hali değişikliği, düşünme sorunu veya ağrı gibi hareket dışı belirtiler.
Lancet derlemesi, işlev kaybı yaşayan kişide belirti tedavisini ertelemek için bir neden bulunmadığını ve yönetimin tanıyla başlaması gerektiğini belirtiyor. Bu nedenle belirtiler günlük işleri zorlaştırıyorsa değerlendirmeyi ertelemeyin.
Belirtiler aniden başladıysa durum farklıdır. NHS'e göre yüzün bir yanında düşme, kolda güçsüzlük veya uyuşma ve konuşmanın bozulması inme (felç) belirtileridir; belirtiler geçse bile hemen acil yardım çağırın.
Hekime anlatırken MedlinePlus, belirtilerin ne olduğunu, nerede ve ne zaman ortaya çıktığını, ne kadar süredir bulunduğunu ve değişip değişmediğini yazılı hazırlamayı öneriyor. Kullandığınız tüm ilaçların, vitaminlerin ve bitkisel ürünlerin listesini de götürmek gerekir. Görüşmede bir yakınınızın bulunması, anlatılanları hatırlamaya yardımcı olur.
Kaynaklar
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı ve tedavinin yerine geçmez. Durumunuza özel değerlendirme için hekiminize başvurun.
Doç. Dr. Mehmet Sorar
Beyin ve sinir cerrahisi uzmanı. 1997'de Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; 2004'te uzmanlık, 2019'da doçentlik unvanını aldı. Özgeçmiş